Behxhet Shala – njeriu që e ktheu përvojën e burgut në betejë për të drejtat e njeriut

Gjilan – Ka njerëz që e kalojnë historinë dhe ka të tjerë që, me jetën e tyre, bëhen pjesë e saj. Behxhet Shala i përket kësaj të dytës. Ish-i burgosur politik, veprimtar i çështjes kombëtare, bashkëveprimtar i Adem Demaçit dhe një prej figurave më të identifikueshme të veprimtarisë për të drejtat e njeriut në Kosovë, Shala e ka ndërtuar profilin e tij publik jo mbi komoditetin e posteve, por mbi përvojën e drejtpërdrejtë të përndjekjes, burgut, rezistencës dhe angazhimit të pandërprerë qytetar. Ai nuk e mësoi lirinë nga librat; e pagoi me vite burgu. Nuk e njohu vuajtjen e popullit nga distanca; e përjetoi mbi veten. Dhe pikërisht kjo përvojë e bëri atë një prej zërave më këmbëngulës në mbrojtje të njeriut të pambrojtur shqiptar.

Burimet publike e lidhin veprimtarinë e tij me KMDLNj-në që nga vitet e para të pasluftës, ndërsa vetë Shala ka rrëfyer se, pas lirimit nga burgu më 1990, u përfshi në organizimin e saj në Besianë.

Behxhet Shala – zëri i një brezi që nuk u përkul

Ka burra që i sprovojnë kohët dhe ka burra që sprovohen nga koha, por mbeten të palëkundur. Behxhet Shala i përket atij brezi të rrallë veprimtarësh që u kalitën në ditët më të rënda të historisë sonë, u regjuan në burgjet serbe dhe, megjithatë, nuk u thyen, nuk u përkulën dhe nuk e humbën besimin te liria. Patriot, veprimtar i çështjes kombëtare, ish-i burgosur politik, analist i mprehtë dhe opinionist i drejtpërdrejtë, Shala e ka ndërtuar jetën e tij mbi një vijë të pandërprerë të qëndresës dhe shërbimit publik.

Ai nuk e mësoi lirinë nga librat; e pagoi me vite burgu. Nuk e njohu vuajtjen e popullit nga distanca; e përjetoi mbi veten. Dhe pikërisht kjo përvojë e bëri atë një prej zërave më këmbëngulës në mbrojtje të njeriut të pambrojtur shqiptar. Në kohë kur fjala mund të kushtonte lirinë, ai foli; kur frika synonte ta mbyllte gojën e shoqërisë, ai qëndroi; ndërsa kur Kosova u përball me padrejtësi, përndjekje dhe pasiguri, ai zgjodhi të ishte në anën e atyre që kishin më pak mundësi për ta mbrojtur veten.

Nga qelitë e burgjeve serbe te tribunat e debatit publik, nga rezistenca kombëtare te mbrojtja e të drejtave të njeriut, rruga e Behxhet Shalës është rruga e një njeriu që nuk e ka parë kurrë heshtjen si alternativë. Sot, si drejtues i KMDLNj-së dhe si analist e opinionist, ai vazhdon të flasë me gjuhën e një njeriu të formuar në sprova: i mprehtë në analizë, largpamës në vlerësime dhe i pakompromis kur bëhet fjalë për të drejtat dhe dinjitetin e njeriut.

Ky është portreti i një veprimtari që nuk e ndërroi qëndrimin kur ndryshuan kohët. Sepse për të, atdhedashuria nuk ka qenë dekor fjalësh, por një jetë e tërë sakrifice, qëndrese dhe përkushtimi ndaj një populli që në ditët më të vështira kishte nevojë për njerëz që nuk trembeshin.

Historia e tij nuk mund të kuptohet pa historinë e burgjeve politike të ish-Jugosllavisë. Shala ka deklaruar se është dënuar dy herë politikisht, me dënime prej 3 dhe 12 vjetësh, dhe se ka kaluar periudhë burgimi në kampin e Stara Gradishkës, ku u takua dhe bashkëjetoi me të burgosur të tjerë politikë, përfshirë Adem Demaçin. Në një nga rrëfimet e tij publike, ai e përshkruan atë periudhë si një përvojë që e ka përcaktuar fuqishëm formimin e tij politik dhe njerëzor.

Nga qelia e burgut te mbrojtja e të drejtave të njeriut

Ajo që e veçon profilin e Behxhet Shalës është se përvoja e burgut nuk mbeti për të vetëm kujtim personal. Pas lirimit, ai e shndërroi atë përvojë në angazhim publik. KMDLNj-ja, e themeluar më 14 dhjetor 1989, u bë një prej organizatave më të hershme të të drejtave të njeriut në Kosovë dhe gjatë dekadave të fundit është angazhuar në monitorimin e të drejtave të njeriut, veçanërisht në sistemin penitenciar dhe në çështje të tjera që lidhen me liritë dhe të drejtat themelore.

Në këtë rrugëtim, Shala nuk u shfaq vetëm si administrator i një organizate. Ai u bë një zë i fortë, shpesh i pakompromis, në debatet publike. Gjuha e tij është e drejtpërdrejtë, ndonjëherë e ashpër, por pikërisht kjo e ka bërë të dallueshëm në hapësirën publike kosovare. Ai nuk është profil që kërkon të pajtohet me të gjithë; përkundrazi, është ndërtuar mbi të drejtën për të kundërshtuar, për të ngritur pyetje dhe për të mos heshtur përballë asaj që e konsideron të padrejtë.

Një veprimtar që nuk e ndau të drejtën e njeriut nga çështja kombëtare

Te Behxhet Shala, veprimtaria për të drejtat e njeriut dhe angazhimi kombëtar nuk kanë qenë dy rrugë të ndara. Përvoja e tij politike është formuar në rrethana kur çështja e të drejtave të shqiptarëve në Kosovë ishte e lidhur drejtpërdrejt me sistemin politik dhe represiv të ish-Jugosllavisë. Kjo shpjegon edhe afërsinë e tij të hershme me Adem Demaçin dhe ndikimin që Demaçi pati në formimin e tij.

Në shkrimet dhe kujtimet e tij për Demaçin, Shala e trajton atë jo vetëm si figurë politike, por si një pikë referimi të rezistencës shqiptare. Ai ka shkruar gjerësisht për periudhën e burgimit, për bashkëvuajtësit dhe për filozofinë politike të Demaçit, duke e vendosur atë në vazhdimësinë e rezistencës kombëtare shqiptare.

Kjo përvojë e ka bërë Shalën një prej atyre figurave që e lexojnë Kosovën jo vetëm nga institucionet e sotme, por edhe nga kujtesa e një kohe kur fjala, bindja politike dhe kërkesa për liri mund të kushtonin me vite burg.

Zëri kritik i skenës publike

Me kalimin e viteve, Behxhet Shala u bë gjithashtu një analist dhe komentues i rregullt i zhvillimeve politike e shoqërore. Shkrimet e tij karakterizohen nga një ton polemik dhe nga gatishmëria për t’i kundërshtuar edhe aktorët politikë me të cilët mund të ketë pasur afërsi në periudha të ndryshme.

Kjo është një nga karakteristikat që e dallon profilin e tij: Shala nuk e ka ndërtuar autoritetin vetëm mbi pajtimin, por mbi përplasjen publike të argumenteve. Ai ka qenë kritik ndaj politikave të ndryshme qeveritare, ndaj partive politike dhe ndaj zhvillimeve që, sipas tij, cenojnë interesin publik ose parimet mbi të cilat është ndërtuar shteti i Kosovës.

Edhe në raport me Dhomat e Specializuara në Hagë, ai ka mbajtur një qëndrim të fuqishëm kritik dhe ka ngritur vazhdimisht pyetje mbi mandatin, funksionimin dhe standardet e kësaj drejtësie. Këto janë qëndrime politike e juridike të tij dhe duhen lexuar si pjesë e profilit të tij publik, jo si qëndrime neutrale institucionale.

Njeriu që nuk e ka harruar burgun

Ndoshta portreti i Behxhet Shalës nuk plotësohet nga titujt që ka mbajtur, por nga rruga që ka kaluar për t’i arritur ata. Për një ish-të burgosur politik, të merresh më pas me të drejtat e njeriut ka një domethënie të veçantë: ai nuk flet vetëm për lirinë si koncept juridik, por e njeh nga mungesa e saj.

Kjo është arsyeja pse angazhimi i tij në KMDLNj ka marrë një karakter të veçantë. Për dekada, ai ka qenë i pranishëm në debatet mbi burgjet, të burgosurit, trajtimin institucional, të drejtat e të akuzuarve dhe përgjegjësinë e institucioneve. Organizata që ai drejton ka qenë pjesë e një tradite të gjatë të monitorimit të të drejtave të njeriut në Kosovë.

Në këtë kuptim, Behxhet Shala është produkt i një brezi që e ka paguar shtrenjtë bindjen politike. Por është edhe pjesë e një brezi që, pas daljes nga burgu, nuk zgjodhi heshtjen.

Një figurë e debatueshme, por e pamundur për t’u anashkaluar

Behxhet Shala nuk është figurë pa polemika dhe as nuk pretendon të jetë e tillë. Shkrimet e tij, reagimet publike dhe qëndrimet politike kanë prodhuar kundërshtime, debat dhe shpesh përplasje të forta. Por pikërisht këtu qëndron edhe specifika e tij: ai është nga ata veprimtarë që nuk e kanë ndërtuar profilin përmes neutralitetit të rehatshëm.

Përkrahësit e shohin si njeri me guxim, qëndrueshmëri dhe besnikëri ndaj idealeve të rinisë së tij. Kritikët mund ta kundërshtojnë gjuhën, tonin ose qëndrimet e tij. Por të dyja këto dimensione janë pjesë e të njëjtit portret publik: një njeri që ka zgjedhur të jetë i pranishëm në betejat shoqërore e politike të kohës së vet, shpesh duke e paguar këtë prani me përplasje dhe kosto personale.

Behxhet Shala është, mbi të gjitha, një njeri i rrugës së gjatë: nga ilegalja te burgu, nga burgu te të drejtat e njeriut, nga aktivizmi te analiza politike dhe nga përvoja personale te beteja publike. Një rrugë e tillë nuk mund të përmblidhet vetëm me një funksion, një titull apo një organizatë. Ajo është historia e një veprimtari që, për më shumë se tri dekada, ka zgjedhur të jetë në terren, në debat dhe në anën e çështjeve që i ka konsideruar të drejta.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron thelbi i portretit të tij: një njeri i formuar në kohë të vështira, i kalitur në burg, i pathyeshëm në bindjet e veta dhe i pandalshëm në angazhimin publik./rajonipress/