Bajram Kosumi, nga burgu i demonstratave të vitit 1981 te akademia dhe letërsia: një jetë mes politikës, dijes dhe fjalës së shkruar

Gjilan – Ish-kryeministri i Kosovës, profesor, gazetar, albanolog dhe kritik letrar – një profil poliedrik i një intelektuali që e ka ndërtuar veprimtarinë mbi tri shtylla: angazhimin politik, studimin akademik dhe krijimtarinë intelektuale. Bajram Kosumi është një prej figurave më komplekse të jetës publike dhe intelektuale të Kosovës në dekadat e fundit. Personaliteti i tij është formësuar në kryqëzimin e politikës, gazetarisë, studimeve filologjike dhe krijimtarisë letrare, duke krijuar një profil të veçantë të intelektualit shqiptar që ka kaluar nga përvoja e drejtpërdrejtë e represionit politik te institucionet e shtetit dhe më pas te auditorët universitarë e fusha e kritikës letrare.

Bajram Kosumi mbetet një prej atyre figurave të rralla të jetës publike e intelektuale të Kosovës, te të cilat qëndresa politike, sakrifica njerëzore dhe pasioni për dijen janë shkrirë në një tërësi të vetme jetësore.

I sprovuar rëndë në burgjet e ish-regjimit jugosllav, ku për vite të tëra u përball me represionin dhe torturën, ai qëndroi stoik dhe nuk e lejoi dhunën ta mposhtë bindjen e tij për lirinë, dinjitetin dhe të drejtën e popullit të tij. Pas daljes nga burgu, në vend që ta zgjedhte heshtjen si strehë, ai iu kthye veprimit publik, gazetarisë, politikës, institucioneve dhe më pas universiteteve, duke e shndërruar përvojën e vuajtjes në energji krijuese dhe intelektuale.

Kontributi i tij për Kosovën nuk lidhet vetëm me funksionet politike që ka ushtruar, por edhe me përkushtimin ndaj gjeneratave të reja, studentëve dhe formimit akademik, duke dëshmuar se dija është një nga format më të qëndrueshme të emancipimit shoqëror. Si autor, studiues, kritik letrar dhe profesor, ai ka lënë pas vepra me peshë në mendimin politik, letërsinë dhe studimet albanologjike, ndërsa krijimtaria e tij dëshmon aftësi për ta shndërruar përvojën historike në reflektim, analizë dhe vlerë kulturore.

Prandaj, Bajram Kosumi nuk mbetet vetëm një emër i historisë politike të Kosovës, por një figurë e dobishme e shkencës, dijes dhe arsimit, një intelektual që e ka dëshmuar se edhe pas sprovave më të rënda, njeriu mund të zgjedhë të mos heshtë, por të punojë, të krijojë dhe t’ua përcjellë brezave atë që ka mësuar nga historia.

Nëse politika e bëri Bajram Kosumin një protagonist të drejtpërdrejtë të historisë bashkëkohore të Kosovës, akademia dhe letërsia i dhanë atij një tjetër hapësirë për ta interpretuar atë histori. Si rektor i parë i zgjedhur i Universitetit Publik “Kadri Zeka”, të cilin e udhëhoqi për dy mandate, Kosumi u përfshi në një proces të rëndësishëm të konsolidimit të arsimit të lartë publik në Gjilan.

Gjatë kësaj periudhe, ai u angazhua edhe në bashkëpunimin ndëruniversitar në nivel vendi dhe ndërkombëtar, ndërsa në vitin 2020 u zgjodh kryesues i Konferencës së Rektorëve të Universiteteve Publike të Kosovës. Paralelisht me administrimin akademik, ai vijoi punën e tij shkencore në filologji dhe kritikë letrare, duke e bërë letërsinë e burgut një prej fushave më karakteristike të kërkimit të tij.

Studimet e tij mbi letrat nga burgu, alegorinë, kujtesën dhe raportin ndërmjet letërsisë e represionit politik dëshmojnë një përpjekje për ta lexuar letërsinë jo vetëm si tekst estetik, por edhe si dokument të kohës dhe si dëshmi të rezistencës njerëzore.

I lindur më 20 mars 1960 në Tuxhec të Dardanës, Kosumi i përket një brezi që u përball me disa prej periudhave më të vështira dhe vendimtare të historisë moderne të Kosovës. Jeta dhe veprimtaria e tij janë të lidhura ngushtë me zhvillimet politike të viteve ’80, rezistencën politike të shqiptarëve në ish-Jugosllavi, proceset që çuan drejt çlirimit të Kosovës, ndërtimin e institucioneve të pasluftës dhe konsolidimin e arsimit të lartë publik.

Nga demonstratat e vitit 1981 te një dekadë burg

Angazhimi politik i Bajram Kosumit nisi që në rininë e tij, në një periudhë kur Kosova po përjetonte tensione të mëdha politike dhe shoqërore. Si student, ai ishte ndër organizatorët e demonstratave të vitit 1981, ngjarje që shënoi një kthesë të rëndësishme në historinë politike të Kosovës dhe që u pasua nga një valë e ashpër represioni institucional ndaj aktivistëve shqiptarë.

Për shkak të veprimtarisë së tij politike, Kosumi u dënua nga regjimi jugosllav dhe kaloi dhjetë vjet në burg, nga viti 1981 deri më 1991. Kjo përvojë e gjatë e burgimit do të linte gjurmë jo vetëm në jetën e tij personale e politike, por edhe në formimin e tij të mëvonshëm intelektual.

Burgu, në rastin e tij, nuk mbeti vetëm një përvojë e vuajtjes fizike dhe politike. Ai u shndërrua edhe në një hapësirë reflektimi, leximi dhe formimi intelektual, një përvojë që më vonë do të rikthehej në punën e tij akademike dhe në interesimin e veçantë për letërsinë e krijuar në burgje.

Kjo lidhje ndërmjet përvojës jetësore dhe kërkimit akademik është një prej elementeve më karakteristike të profilit të tij.

Gazetaria dhe hyrja në jetën publike

Pas lirimit nga burgu në vitin 1991, Kosumi iu kthye jetës publike dhe profesionale, duke u angazhuar edhe në gazetari. Gjatë viteve 1991–1993 punoi si gazetar profesionist, ndërsa më vonë vazhdoi angazhimet në jetën politike dhe publicistike.

Gazetaria për të nuk ishte vetëm një profesion, por edhe një mënyrë për të komunikuar ide, për të analizuar realitetin politik dhe për të ndikuar në debatin publik. Përvoja e tij në gazetari do të bëhej pjesë e rëndësishme e formimit të tij si politikan dhe intelektual.

Në vitet 1994–1996 dhe 2000–2002, Kosumi shërbeu si kryetar i Partisë Parlamentare të Kosovës, duke u bërë një prej figurave aktive të skenës politike shqiptare të asaj kohe.

Rambujeja dhe vitet e luftës

Një tjetër kapitull i rëndësishëm në veprimtarinë e Bajram Kosumit lidhet me periudhën e luftës së Kosovës dhe përpjekjet diplomatike për zgjidhjen e çështjes së Kosovës.

Në vitin 1999, ai ishte anëtar i delegacionit të Kosovës në Konferencën e Rambujesë, një prej momenteve më të rëndësishme diplomatike të historisë së Kosovës.

Pas përfundimit të luftës, Kosumi u angazhua në institucionet e administrimit të atëhershëm politik të Kosovës. Gjatë viteve 1999–2000, shërbeu si ministër i Informimit në Qeverinë e Përkohshme të Kosovës, duke marrë përgjegjësi në një periudhë kur Kosova po kalonte nga lufta drejt një realiteti të ri politik, institucional dhe shoqëror.

Më pas, që nga themelimi i Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës (AAK), ai ishte nënkryetar i kësaj partie.

Kosumi ishte gjithashtu anëtar i Kryesisë së Kuvendit të Kosovës gjatë viteve 2001–2004, duke qenë pjesë e procesit të parë të ndërtimit dhe funksionalizimit të institucioneve demokratike të Kosovës pas luftës.

Nga ministria në postin e kryeministrit

Në vitin 2004, Bajram Kosumi u zgjodh ministër i Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor, detyrë të cilën e ushtroi në një periudhë të rëndësishme të ndërtimit institucional të Kosovës.

Në vitin 2005, pas dorëheqjes së kryeministrit Ramush Haradinaj, Kosumi u zgjodh Kryeministër i Kosovës, duke e ushtruar këtë detyrë nga marsi 2005 deri në mars 2006.

Mandati i tij si kryeministër u zhvillua në një periudhë kur Kosova ndodhej përballë proceseve të rëndësishme politike dhe ndërkombëtare, veçanërisht në prag të zhvillimeve që do të çonin drejt përcaktimit të statusit politik të vendit.

Kështu, nga rrugëtimi politik i një aktivisti të viteve ’80, përmes burgut dhe rezistencës, Kosumi kaloi në nivelet më të larta të institucioneve të Kosovës, duke qenë pjesë e proceseve që shënuan transformimin e vendit.

Një tjetër dimension: filologu, albanologu dhe kritiku letrar

Përtej politikës, Bajram Kosumi ka ndërtuar një profil të konsoliduar akademik.

Ai ka përfunduar Fakultetin Filologjik, në degën e Letërsisë dhe Gjuhës Shqipe, ndërsa më vonë ka vazhduar studimet pasuniversitare, duke marrë gradën magjistër i shkencave filologjike në vitin 2004 dhe duke doktoruar në shkencat filologjike në vitin 2008.

Kjo përgatitje akademike e ka orientuar gjithnjë e më shumë drejt studimit të letërsisë shqipe, kritikës letrare dhe albanologjisë.

Një prej fushave më të veçanta të interesimit të tij është letërsia e shkruar në burgje, një temë që në rastin e Kosumit ka edhe një dimension të drejtpërdrejtë autobiografik dhe historik.

Në veprën “Poetika dhe shqyrtime të tjera të letërsisë nga burgu”, ai e trajton këtë letërsi si një fenomen të veçantë estetik, historik dhe shoqëror, duke analizuar mënyrën se si përvoja e izolimit, represionit dhe privimit mund të shndërrohet në krijimtari letrare.

Interesimi i tij akademik është shtrirë edhe në studimet krahasimtare dhe në veprën e autorëve të rëndësishëm shqiptarë, ndër të cilët një vend të veçantë zë Gjergj Fishta.

Krijimtaria dhe veprat

Bajram Kosumi ka një bibliografi të pasur, ku ndërthuren publicistika politike, eseistika, studimet filologjike dhe krijimtaria letrare.

Ndër veprat e tij të botuara veçohen:

“Koncept për subpolitikën”, Prishtinë, 1995;
“Fjalor i barbarëve”, Prishtinë, 2000;
“Koncept për mendimin e ri politik”, Prishtinë, 2001;
“Lirika e Fishtës”, studim, Tiranë, 2004;
“Poetika dhe shqyrtime të tjera të letërsisë nga burgu”; si dhe punime të tjera në fushën e kritikës, letërsisë dhe mendimit politik.
Kosumi është gjithashtu bashkautor i veprave “Libri i lirisë”, botuar në Prishtinë më 1991, dhe “Letra nga burgu”, botuar në vitin 2004, një vepër me peshë dokumentare dhe historike që lidhet me përvojën e burgimit politik.

Bibliografia e Bajram Kosumit dëshmon se veprimtaria e tij nuk mund të reduktohet në funksionet politike që ka mbajtur ndër vite. Përtej rolit të tij si aktivist, deputet, ministër dhe kryeministër i Kosovës, ai ka ndërtuar një opus të veçantë intelektual, në të cilin bashkëjetojnë mendimi politik, publicistika, kritika letrare, filologjia, studimet mbi letërsinë e burgut, media dhe edukimi.

Nga “Libri i Lirisë” e “Letra nga burgu”, që lidhen drejtpërdrejt me përvojën e një brezi të përndjekur politikisht, te “Lirika e Fishtës” dhe studimet për letërsinë e burgut, e deri te punimet bashkëkohore mbi median dhe procesin edukativ, Kosumi ka dëshmuar një vijimësi të rrallë të punës intelektuale.

Kjo bibliografi e bën atë jo vetëm dëshmitar të historisë politike të Kosovës, por edhe interpretues të saj, duke e shndërruar përvojën personale, politike dhe shoqërore në objekt reflektimi, studimi dhe dijeje.

Në shkrimet e tij kritike, Kosumi ka trajtuar autorë shqiptarë dhe të huaj, duke ndërthurur analizën teorike me interpretimin tekstual dhe me kontekstin historik e kulturor të veprës.

Kritika letrare për të nuk është thjesht vlerësim estetik. Ajo është edhe mënyrë për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet letërsisë, shoqërisë, historisë dhe ideve.

Profesori dhe rektori i Universitetit “Kadri Zeka”

Një etapë tjetër e rëndësishme e karrierës së Bajram Kosumit lidhet me Universitetin Publik “Kadri Zeka” në Gjilan, ku ai ka shërbyer për dy mandate si rektor.

Në këtë institucion ai ka luajtur rol në zhvillimin dhe konsolidimin e arsimit të lartë publik në Gjilan, ndërsa si profesor ka ligjëruar lëndë që ndërlidhen me letërsinë, median dhe gazetarinë.

Kjo përvojë e vendos atë në një pozitë të veçantë ndërmjet botës akademike dhe asaj publike: nga njëra anë studiuesi i letërsisë dhe gjuhës, nga ana tjetër gazetari e politikani, ndërsa në planin institucional drejtues universiteti.

Në këtë mënyrë, tri dimensionet kryesore të jetës së tij – politika, gazetaria dhe akademia – nuk qëndrojnë të ndara, por ndërthuren në njëri-tjetrin.

Një profil që sfidon ndarjet tradicionale

Bajram Kosumi është një figurë që vështirë të vendoset vetëm në një kategori. Ai është politikan që ka kaluar nëpër përvojën e burgut politik, gazetar që është marrë me zhvillimet më të rëndësishme të Kosovës, pjesëmarrës në procese historike si Rambujeja, ish-kryeministër i vendit, profesor universiteti, rektor dhe studiues i letërsisë shqipe.

Por ndoshta dimensioni më interesant i profilit të tij është mënyra se si përvoja politike dhe ajo akademike janë ushqyer reciprokisht.

Përvoja e burgut e ka orientuar drejt interesimit për letërsinë e burgut; gazetaria i ka dhënë instrumentet e komunikimit publik; politika e ka përballur me realitetin institucional; ndërsa studimi i letërsisë dhe gjuhës i ka dhënë një bazë tjetër për ta interpretuar shoqërinë dhe historinë.

Në një kuptim më të gjerë, rrugëtimi i Bajram Kosumit përfaqëson historinë e një brezi intelektualësh shqiptarë të Kosovës, të cilët kanë kaluar nga rezistenca dhe represioni te institucionet, nga ilegaliteti te politika publike, nga gazetaria te akademia dhe nga përvoja personale te interpretimi shkencor i saj.

Dhe pikërisht kjo shumësi e përvojave e bën figurën e tij të veçantë në jetën publike të Kosovës.

Bajram Kosumi vazhdon të jetë i pranishëm në jetën intelektuale përmes librave, studimeve, eseve dhe kritikës letrare. Përtej funksioneve politike që ka mbajtur ndër vite, trashëgimia e tij mbetet e lidhur edhe me fjalën e shkruar – me librin, analizën, kritikën dhe përpjekjen për ta kuptuar njeriun shqiptar në raport me historinë, lirinë, politikën dhe kulturën.

Nga qelitë e burgut politik te auditorët universitarë, nga gazetaria te zyra e kryeministrit dhe nga politika te kritika letrare, rrugëtimi i Bajram Kosumit është historia e një intelektuali që ka jetuar në disa prej kryqëzimeve më të rëndësishme të historisë moderne të Kosovës.

Bajram Kosumi kurorëzon veprën letrare me Çmimin Kombëtar “Azem Shkreli” për Vepër Jetësore

Një tjetër vlerësim madhor që kurorëzon veprimtarinë e gjatë intelektuale të Bajram Kosumit është Çmimi Kombëtar Letrar për Vepër Jetësore “Azem Shkreli”, të cilin ai e pranoi më 18 mars 2025 nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit.

Ky vlerësim institucional, i dhënë në ceremoninë vjetore të çmimeve të letërsisë, erdhi si njohje për kontributin e tij të çmuar në letërsinë shqipe, për studimet shumëdimensionale dhe krijimtarinë e tij, me theks të veçantë në punën për publikimin dhe ruajtjen e letërsisë së burgut si dëshmi e një përvoje historike dhe njerëzore të krijuar në kushte ekstreme.

Për Kosumin, ky çmim mori edhe një dimension të veçantë institucional e akademik, pasi nominimi i tij lidhet me Departamentin e Gazetarisë të Fakultetit të Filologjisë të Universitetit të Prishtinës, institucion ku ai ka ushtruar veprimtarinë profesoriale.

Në Vjetarin 2025 të Fakultetit të Filologjisë, Departamenti i Gazetarisë e evidenton këtë çmim si një prej ngjarjeve të rëndësishme të vitit akademik, duke e cilësuar vlerësimin si njohje të kontributit të Prof. Asoc. Dr. Bajram Kosumit në letërsinë shqipe përmes studimeve dhe krijimtarisë së tij.

Kështu, çmimi “Azem Shkreli” nuk shënon vetëm një sukses individual të autorit, por edhe një vlerësim të një karriere të ndërtuar në ndërthurjen e gazetarisë, studimit letrar, kërkimit shkencor, arsimit universitar dhe krijimtarisë intelektuale.

Bajram Kosumi – veprat dhe krijimtaria sipas viteve

1991
“Libri i Lirisë” – bashkëpunim/antologji e lidhur me krijimtarinë e autorëve të burgosur politikë. Ky botim përbën një pikë të hershme të lidhjes së Kosumit me letërsinë e burgut dhe me dëshminë letrare të një brezi të përndjekur.
1995
“Koncept për subpolitikën” – vepër e lidhur me mendimin politik dhe analizën e realitetit shoqëror e politik të Kosovës.
2000
“Fjalor i barbarëve” – vepër publicistike dhe politike.
2001
“Koncept për mendimin e ri politik” – një prej veprave të tij mbi mendimin politik dhe transformimet e shoqërisë shqiptare.
2004
“Lirika e Fishtës” – studim mbi krijimtarinë lirike të Gjergj Fishtës dhe një prej veprave që e konsolidon profilin e Kosumit si studiues e kritik letrar.

“Letra nga burgu” – botim i lidhur me letërsinë dhe dokumentacionin epistolar të të burgosurve politikë, në bashkëpunim me Merxhan Avdylin.

2006
“Letërsia nga burgu – kapitull më vete në letërsinë shqipe” – një nga veprat më karakteristike të Kosumit si studiues. Këtu përvoja e tij personale e burgimit takohet me kërkimin shkencor mbi një korpus të veçantë të letërsisë shqipe.
2010–2011
Në këtë periudhë Kosumi vazhdon kërkimet mbi letërsinë e burgut, duke paraqitur kumtesa dhe studime në seminare shkencore, ndër to punime mbi poezinë nga burgu dhe krijimtarinë letrare të të burgosurve.

2014
“Letërsia e burgut” – studim në të cilin Kosumi e trajton letërsinë e burgut si një kategori të veçantë të letërsisë shqipe dhe e lidh atë me historinë, represionin dhe kujtesën kolektive.
2017
“Alegoria në letrat nga burgu: art apo enigmë” – studim i rëndësishëm në fushën e kritikës letrare, i botuar në revistën Studime të Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës.

“Partnership of Media with the Public” – studim bashkëautorësie me Dukagjin Lekën, i fokusuar në marrëdhënien ndërmjet medias dhe publikut në epokën digjitale.

2021
“12 teza për Revolucionin e vitit 1981” – një tekst programatik dhe interpretues ku Kosumi formulon dymbëdhjetë teza mbi karakterin, ndikimin dhe trashëgiminë politike të demonstratave të vitit 1981.

Ky tekst mund të shihet si një pararendës i drejtpërdrejtë ideor i veprës së tij të madhe të mëvonshme “Revolucioni 1981”.

2024
“Enciklopedia imagjinare” – vepër letrare që shënon një kthesë interesante në krijimtarinë e Kosumit. Sipas vlerësimeve të botuara për “Epoka e konsujve”, kjo vepër konsiderohet pararendëse e ligjërimit të veçantë letrar që Kosumi e zhvillon më tej në postromanin e vitit 2026.

2025
“Revolucioni 1981” – Brezi ’81 & Embeta, Prishtinë, 2025.
Kjo është një prej veprave më të mëdha dhe më të rëndësishme të Kosumit. Libri ka mbi 500 faqe dhe është ndërtuar në tetë kapituj, duke trajtuar historinë politike të Kosovës, ngjarjet e vitit 1981, raportet shqiptaro-jugosllave, rolin e studentëve dhe inteligjencies, zhvillimet e mëvonshme politike dhe reagimin jugosllav.

Tetë kapitujt e veprës janë:

“Histori e shkurtër politike e Kosovës”
“Çka ndodhi në Kosovë më 1981?”
“Shqiptarët dhe Jugosllavia, pse Revolucioni 1981?”
“Klasa e studentëve dhe struktura të tjera sociale e politike në vitin 1981”
“Klasa e inteligjencies në mesin e artë”
“Revolucioni i vitit 1981 dhe proceset shqiptare”
“Revolucioni 1981 dhe reagimi jugosllav”
“Revolucioni 1981 dhe rënia e sovjet-komunizmit”.

Një aspekt i veçantë i veprës është se Kosumi nuk shkruan vetëm si studiues, por edhe si pjesëmarrës dhe protagonist i drejtpërdrejtë i ngjarjeve të vitit 1981, gjë që i jep librit një dimension të dyfishtë: atë të dëshmisë së përjetuar dhe të analizës shkencore.

2026
“Epoka e konsujve dhe paradigma të tjera” – vepër e re e Bajram Kosumit, e cilësuar nga botuesit dhe recensentët si postroman. Është botuar në vitin 2026 dhe ka 225 faqe.

Kjo vepër është veçanërisht interesante për evolucionin letrar të Kosumit. Libri trajton identitetin shqiptar dhe ballkanas përmes asaj që autori e koncepton si “Letërsi Konsullore” – shkrime dokumentare të udhëpërshkruesve, filologëve, gazetarëve dhe konsujve perëndimorë mbi shqiptarët dhe Ballkanin.

Vepra shtrihet nga mesi i shekullit XIX deri në vitin 2025, duke ndërthurur personazhe historike dhe imagjinare, ngjarje historike të letrarizuara dhe perspektiva të ndryshme mbi mënyrën se si është ndërtuar imazhi i shqiptarëve në tekstet e të huajve.

Një nga veçoritë më interesante të saj është paralelja që Kosumi ndërton ndërmjet “epokës së konsujve” dhe epokës së inteligjencës artificiale, duke problematizuar marrëdhënien ndërmjet informacionit, interpretimit dhe së vërtetës.

Vepra politike dhe publicistike

Libri i Lirisë – 1991
Koncept për subpolitikën – 1995
Fjalor i barbarëve – 2000
Koncept për mendimin e ri politik – 2001
Studime letrare dhe albanologjike

Lirika e Fishtës – 2004
Letërsia nga burgu – kapitull më vete në letërsinë shqipe – 2006
Letërsia e burgut – 2014
Alegoria në letrat nga burgu: art apo enigmë – 2017
Mendimi mbi vitin 1981

12 teza për Revolucionin e vitit 1981 – 2021
Revolucioni 1981 – 2025
Krijimtaria letrare e periudhës së fundit

Enciklopedia imagjinare – 2024
Epoka e konsujve dhe paradigma të tjera – 2026./rajonipress/