Sofra pa Troha – Kritikë estetike dhe filozofike mbi poezinë e Nijazi Idrizit

Nga Hajdar Paçarada – Poezia “Sofra pa Troha” e Nijazi Idrizit është një tekst i thellë simbolik ku Shëngjergji, si fillim i pranverës, nuk mbetet vetëm një shenjë kalendarike e natyrës, por shndërrohet në një gjendje shpirtërore të lirisë, kujtesës dhe kthimit. Në këtë poezi, atdheu nuk paraqitet si koncept i ftohtë gjeografik, por si një trup i gjallë që vuan mungesën e bijve të tij dhe pret rikthimin e tyre në sofrën e zbrazët.

Që në vargjet e para, poeti krijon një imazh të pazakontë:

“Ulur në hulaçkë,
e përkund Shëngjergjin,
do të hidhet matanë ylberit.”

Hulaçka këtu nuk është thjesht një objekt fëmijëror, por një metaforë e lëvizjes së përhershme midis tokës dhe qiellit, midis reales dhe ëndrrës. Shëngjergji, si simbol i pranverës, paraqitet si forcë që kërkon të kapërcejë kufijtë e dukshëm dhe të hyjë në një hapësirë të lirë, përtej ylberit. Ylberi, në këtë kontekst, nuk është vetëm bukuri natyrore, por kufi metafizik midis botës së dhimbjes dhe botës së shpresës.

Menjëherë pas kësaj hapësire të ndritshme, poezia futet në një dimension tragjik:

“se fronin Hyjneshës
ia bënë copë e grimë,
ata që nuk kanë ëndrra,
nuk kanë as stinë.”

Hyjnesha është figura qendrore simbolike e poezisë. Ajo mund të lexohet si atdheu, si nëna, si toka ose si kujtesa kolektive. Shkatërrimi i fronit të saj nuk është vetëm akt fizik, por shenjë e një dhune shpirtërore dhe historike. Ata që nuk kanë ëndrra, sipas poetit, janë të shkëputur nga ritmi i jetës, sepse stinët janë metaforë e ndryshimit, e ringjalljes dhe e vazhdimësisë. Pa ëndrra, njeriu mbetet jashtë pranverës.

Një nga figurat më të fuqishme të poezisë është sofra:

“Në sofër nxjerr pjatat e dheut,
edhe për zogjtë matanë detit,
të mbushura me thirrje
e pëshpërima.”

Sofra, si simbol i bashkimit dhe mikpritjes shqiptare, këtu shndërrohet në një hapësirë metafizike. Në vend të ushqimit, mbi të vendoset “dheu”, që përfaqëson atdheun, kujtesën dhe identitetin. Zogjtë matanë detit janë mërgimtarët, të cilët, ndonëse të lirë në fluturim, mbeten të lidhur shpirtërisht me tokën e tyre.

Thirrja dhe pëshpërima përfaqësojnë dy nivele të kujtesës: thirrja është zëri i hapur i atdheut, ndërsa pëshpërima është kujtimi intim që jeton brenda njeriut. Kështu, poeti ndërton një hapësirë ku mërgimi nuk është vetëm largim fizik, por edhe dialog i vazhdueshëm me mungesën.

Një nga momentet më të forta të poezisë është:

“E shuplaka pastron sofrën
pa troha.”

Këtu mungesa merr formën e saj më të pastër. Sofra pa troha nuk është thjesht e pastër, por e zbrazët. Trohat, që zakonisht janë të parëndësishme, këtu bëhen dëshmi e pranisë njerëzore. Mungesa e tyre tregon se nuk ka pasur gosti, nuk ka pasur kthim, nuk ka pasur jetë. Shuplaka që pastron sofrën nuk largon mbetje, por prek boshllëkun.

Në vijim, poezia kalon në hapësirën e shtëpisë së vjetër:

“Në shtëpinë e vjetër,
me duart kryq mbi gji,
silueta e saj pret vetëtimat,
e drita gdhend një statujë gri.”

Shtëpia e vjetër është arkivi i kujtesës kolektive. Silueta që pret vetëtimat është figurë e qëndresës dhe pritjes historike. Ajo nuk reagon me dhunë, por me durim. Drita që e gdhend atë e shndërron në statujë, duke i dhënë dimension monumental. Ngjyra gri përfaqëson njëkohësisht dhembjen dhe përjetësinë.

Figura e Hyjneshës rikthehet më pas në një formë të thelluar:

“Hyjnesha, ulur në fron,
plagët i flladit me dritën e syve.”

Edhe pse froni i saj është shkatërruar më parë, ajo vazhdon të jetë e pranishme. Kjo tregon se fuqia e saj nuk është materiale, por shpirtërore. Ajo shëron plagët jo me mjete fizike, por me dritën e syve, që simbolizon dashurinë, vetëdijen dhe dhembshurinë.

Një nga metaforat më të fuqishme të poezisë është:

“Nuk ofshan më;
lotin e bën gur.”

Këtu ndodh transformimi i dhembjes në kujtesë të përhershme. Loti, si shenjë e brishtësisë njerëzore, shndërrohet në gur, simbol i qëndrueshmërisë dhe monumentit. Kjo është një filozofi e thellë e vuajtjes: dhimbja nuk zhduket, por kthehet në themel të kujtesës.

Poezia vazhdon me një dimension kohor:

“Shtegëton.
Në kohën e saj kalon.”

Hyjnesha nuk lëviz vetëm në hapësirë, por edhe në kohë. Ajo përfaqëson një kujtesë që nuk i nënshtrohet kalendarit historik, por ruan ritmin e vet të brendshëm.

Në fund, poezia ngrihet në një lutje kolektive:

“Krahët në fluturim mbajnë frymën e ngrohtë:
Kthehemi në shtëpi, o Zot!”

Kthimi këtu nuk është vetëm fizik, por shpirtëror. Ai përfaqëson ribashkimin me atdheun, me sofrën dhe me kujtesën. Përdorimi i shumësit “kthehemi” e shndërron këtë dëshirë në një thirrje kolektive të mërgimit shqiptar.

Në tërësinë e saj, “Sofra pa Troha” është një poezi e mungesës dhe e shpresës njëkohësisht. Ajo ndërton një filozofi ku atdheu është një sofër e zbrazët që pret të mbushet sërish, ku pranvera nuk është vetëm stinë natyrore, por premtim i kthimit dhe i ringjalljes. Përmes figurës së Hyjneshës, sofres dhe Shëngjergjit, poeti krijon një univers ku liria, kujtesa dhe mërgimi bashkëjetojnë në një tension të përhershëm estetik dhe filozofik./rajonipress/