Ese historiko-shkencore për asimilimin konsistent në Maqedoninë e Veriut

Nga Hajdar Paçarada-Dumoshi – Shqiptarët ortodoksë në Republikën e Maqedonisë së Veriut në dëshminë autobiografike të Branko (Tanash) Manojllovskit

Përmbledhje

Kjo ese shqyrton rrëfimin autobiografik “Katarsis ndaj Nënës Zafirka” të Branko (Tanash) Manojllovskit si një burim të historisë së jetuar për shqiptarët ortodoksë të Rekës së Epërme dhe, më gjerë, për mekanizmat e asimilimit të shqiptarëve në territorin e sotëm të Republikës së Maqedonisë së Veriut (RMV). Në qendër nuk qëndron vetëm çështja se si një individ e përcakton përkatësinë e vet, por mënyra se si pushteti, shkolla, kisha, administrata, migrimi dhe frika shoqërore mund ta dobësojnë transmetimin ndërbrezor të gjuhës dhe të kujtesës. Dëshmia e Manojllovskit nuk merret si statistikë dhe as si provë e vetme për çdo pohim të përgjithshëm historik; ajo lexohet si ego-dokument, pra si dëshmi personale që zbulon përvojën, emocionin dhe kuptimin që autori ua jep ngjarjeve. E ballafaquar me burime kushtetuese, demografike dhe studime bashkëkohore, kjo dëshmi e bën të dukshëm një proces asimilues konsistent: ndryshimin e emrave, shkollimin në një gjuhë të panjohur për fëmijët, përjashtimin e shqipes nga hapësira publike, vetëcensurën familjare dhe shndërrimin e identitetit shqiptar në një sekret të rrezikshëm. Figura e Nënës Zafirka, e bërë “memece” në shtëpinë e vet, është metafora më e fuqishme e këtij procesi.

Fjalë kyçe

Branko Manojllovski; Nëna Zafirka; Reka e Epërme; shqiptarë ortodoksë; asimilim; gjuhë amtare; kujtesë; histori gojore; Maqedonia e Veriut.

1. Hyrje: kur historia hyn në shtëpi

Historitë e asimilimit rrallë zhvillohen vetëm në parlament, në zyrat e administratës ose në tekstet ligjore. Ato hyjnë në shtëpi: në emrin që regjistrohet, në gjuhën me të cilën fëmija ndëshkohet në shkollë, në përrallën që gjyshja nuk lejohet ta tregojë dhe në heshtjen që familja e quan kujdes. Pikërisht këtu qëndron rëndësia historike e rrëfimit të Manojllovskit. Ai nuk na jep një kronikë të ftohtë institucionale; na tregon çfarë i ndodh njeriut kur identiteti i trashëguar nuk ndalohet gjithmonë me një dekret të vetëm, por bëhet i pafavorshëm, i turpshëm ose i rrezikshëm për t’u shprehur.

Teksti, i shkruar në Kiçinicë në gusht 2013, lind si detyrim moral ndaj nënës dhe si amanet pas bisedës së fundit me Jordan Llazarevskin. Fjala “katarsis”, e përdorur nga Jordani për “pastrimin e shpirtit”, e shndërron kujtimin privat në akt publik. Autori flet për veten, por kërkon njëkohësisht t’u rikthejë zë prindërve dhe paraardhësve që nuk patën mundësi të mbroheshin nga mohimi. Ky kalim nga heshtja te dëshmia përbën ngjarjen themelore të rrëfimit.

2. Vlera dhe kufijtë e dëshmisë autobiografike

Në metodologjinë e historisë gojore, kujtesa nuk vlerësohet vetëm sipas pyetjes nëse çdo hollësi mund të verifikohet dokumentarisht. Ajo është e rëndësishme edhe sepse tregon si është përjetuar e kaluara dhe çfarë kuptimi i jep rrëfimtari asaj. Dëshmia e Manojllovskit duhet lexuar në këtë regjistër: si burim për klimën e frikës, për hierarkinë e gjuhëve, për konfliktin ndërmjet përkatësisë familjare dhe identitetit publik, si dhe për pasojat psikologjike të tjetërsimit.

Kjo nuk do të thotë se të gjitha pohimet e autorit kanë të njëjtën peshë shkencore. Kujtimet konkrete—gjuha që flisnin prindërit, përvoja në shkollë, ndryshimi i mbiemrit, bisedat familjare, reagimet ndaj deklarimit të tij publik—janë të dhëna biografike me vlerë të drejtpërdrejtë. Pohimet shumë të gjera mbi pellazgët, lashtësinë, përbërjen etnike të të gjithë rajonit ose motive të fshehta të traktateve kërkojnë verifikim të pavarur dhe nuk mund të merren automatikisht si konsensus historiografik. Ndarja e këtyre dy niveleve është thelbësore: ajo ruan fuqinë dokumentare të rrëfimit pa e kthyer esenë në riprodhim jokritik të çdo bindjeje të autorit.

3. Reka e Epërme: hapësirë kufitare, gjuhë dhe identitete

Reka e Epërme është një trevë malore ku përkatësia fetare, gjuhësore dhe kombëtare nuk ka ndjekur gjithmonë kufij të thjeshtë. Studimet etnografike dhe gjuhësore dokumentojnë praninë historike të popullsive shqipfolëse në këtë zonë, përfshirë komunitete ortodokse. Një studim etnobotanik i vitit 2013, i mbështetur në punë terreni, i përshkruante pjesëmarrësit e fshatrave të Rekës së Epërme si ndër shqiptarët e fundit të mbetur në atë luginë, ndërsa studime të tjera shqiptare kanë trajtuar trashëgiminë gjuhësore dhe kulturore të ortodoksëve shqiptarë të zonës.[1][2] Këto burime nuk zgjidhin çdo debat identitar, por vërtetojnë se lidhja ndërmjet shqipes dhe komuniteteve të Rekës nuk është shpikje e vonë autobiografike.

Peizazhi i rrëfimit është një arkiv më vete. Kullat e Kiçinicës, varret, emrat familjarë, veshja e grave, kurbeti në Stamboll dhe fshatrat e zbrazura shërbejnë si gjurmë materiale të një bote që po zhduket. Shkretërimi demografik e përshpejton humbjen e identitetit, sepse gjuha nuk jeton vetëm në ndërgjegjen individuale: asaj i duhen familja, fqinjësia, rituali dhe një bashkësi e përditshme folësish. Kur fshati zbrazet dhe familjet shpërndahen në Shkup, Beograd, Stamboll, Çikago e gjetiu, dobësohet edhe rrjeti që e riprodhon kujtesën.

4. Anatomia e një asimilimi konsistent

Rrëfimi e paraqet asimilimin si një varg mekanizmash që veprojnë në kohë dhe e përforcojnë njëri-tjetrin. Konsistenca nuk nënkupton se çdo periudhë historike kishte të njëjtën politikë ose se çdo individ përjetoi të njëjtën shkallë dhune. Ajo nënkupton se rezultati i përgjithshëm—shkëputja nga gjuha dhe prejardhja—prodhohej vazhdimisht nga institucione dhe stimuj të ndryshëm.

Së pari vepron administrimi i emrit. Manojllovski kujton kalimin e mbiemrit familjar nga Tanashi në Tanasheviq dhe më pas në Manojlovski. Në kujtesën e tij, prapashtesa nuk është një hollësi ortografike, por shenjë e pushtetit që e riformulon personin në kategoritë e veta. Edhe kur ndryshimi formal mund të shpjegohet me standarde të ndryshme administrative, për familjen ai fitoi kuptimin e ndërprerjes së vazhdimësisë.

Së dyti vepron shkolla. Autori rrëfen se në Beliqicë, më 1949, fëmijët që dinin vetëm shqip rriheshin sepse nuk përparonin shpejt në maqedonisht. Shkolla, e cila teorikisht duhet ta çlirojë fëmijën përmes dijes, këtu paraqitet si vend ku gjuha amtare shndërrohet në mangësi. Ndëshkimi nuk mëson vetëm një gjuhë të re; ai i mëson fëmijës se gjuha e shtëpisë nuk ka prestigj publik. Ky është mekanizëm klasik i zhvendosjes gjuhësore: brezi i parë është dygjuhësh nën trysni, brezi i dytë e kupton gjuhën e trashëguar por e përdor më pak, ndërsa brezi i tretë ruan vetëm fjalë, kujtime ose një prejardhje të paartikuluar.

Së treti vepron tregu i punës dhe reputacioni. Në dorëshkrim shfaqen akademikë, funksionarë dhe profesionistë që e dinë shqipen, por nuk guxojnë ta përdorin publikisht; shfaqet madje rrëfimi për një grua që, për t’u punësuar si maqedonase pa ditur maqedonisht, duhej të shtirej si memece. Pavarësisht se raste të tilla individuale kërkojnë dokumentim shtesë, modeli i përshkruar është domethënës: avancimi shoqëror lidhet me aftësinë për të mos e bërë të dukshëm identitetin e mëparshëm.

Së katërti vepron mbikëqyrja horizontale e vetë komunitetit. Në varrimin e Jordanit, njerëz që privatisht flisnin shqip me autorin shmangnin ta përshëndesnin para të tjerëve. Këtu asimilimi nuk ka më nevojë për urdhër të shkruar; ai riprodhohet përmes shikimit të fqinjit, frikës nga stigmatizimi dhe kostos së solidaritetit publik. Kjo është faza më e thellë e procesit: kur norma e imponuar nga jashtë bëhet vetëkontroll i brendshëm.

5. Nëna Zafirka: dhuna e heshtjes në hapësirën intime

Figura më e fuqishme e tekstit është Nëna Zafirka. Pas shpërnguljes së familjes në Shkup më 1961, ajo nuk dinte maqedonisht. Megjithatë, sipas të birit, nuk duhej t’u fliste shqip nipërve dhe mbesave. Autori e përmbledh tragjedinë me një figurë të jashtëzakonshme: nëna u shndërrua në “memece në shtëpinë e saj”. Ky formulim e zhvendos analizën nga politika e deklaruar te pasoja njerëzore. Njeriut nuk i merret vetëm një mjet komunikimi; i kufizohet roli si nënë dhe gjyshe, aftësia për të treguar përralla, për të transmetuar kujtime dhe për të formuar botën emocionale të fëmijës.

Nëna është bartësja e gjuhës së parë, por në rrëfim ajo detyrohet të bëhet edhe roja e sekretit. Fëmijëve u thuhej se gjyshërit po flisnin “frëngjisht”, vetëm që të mos kuptonin se gjuha ishte shqipja. Ky detaj, njëkohësisht tragjik dhe absurd, tregon se asimilimi nuk është thjesht harresë; është prodhim aktiv i një shpjegimi të rremë për të mbuluar të vërtetën familjare. Në këtë pikë familja bëhet vendi ku viktima, për të mbrojtur pasardhësit nga stigmatizimi, merr pjesë pa dëshirë në ndërprerjen e trashëgimisë së vet.

Prandaj titulli “Katarsis ndaj Nënës Zafirka” mund të lexohet edhe si kërkimfalje ndërbrezore. Autori nuk akuzon vetëm shtetin ose të tjerët; ai pranon dhimbshëm se as vetë nuk ua ka transmetuar shqipen fëmijëve dhe nipërve të tij. Kjo vetëpërfshirje e bën dëshminë moralisht më bindëse. Asimilimi shfaqet jo si histori e “të dobëtëve” që harruan, por si situatë ku zgjedhjet bëhen nën peshën e frikës, migrimit, martesave, punës dhe dëshirës që fëmijët të mos ndëshkohen.

6. Feja dhe kombësia: nyja e shqiptarëve ortodoksë

Një nga pikat më të mprehta të rrëfimit është kundërshtimi i barazimit të shqiptarisë me islamin dhe i ortodoksisë me maqedonësinë ose serbësinë. Për Manojllovskin, shqiptarët ortodoksë mbetën të pambrojtur pikërisht sepse u vendosën ndërmjet kategorive të ngurtësuara kombëtare e fetare. Nëse institucioni kishtar funksionon vetëm në një gjuhë kombëtare dhe partitë shqiptare perceptohen si kryesisht myslimane, individi ortodoks shqipfolës gjendet pa një hapësirë të sigurt publike ku feja dhe kombësia e tij të bashkëjetojnë.

Rrëfimi për masakrën e Beliqicës gjatë Luftës së Dytë Botërore—dhe për Katrinën që, pas traumës, refuzonte t’u fliste shqip shqiptarëve myslimanë—tregon se dhuna ndërkomunitare mund ta përshpejtojë asimilimin duke e bërë gjuhën e përbashkët bartëse të kujtimit traumatik. Përgjegjësia historike këtu kërkon hetim të kujdesshëm arkivor dhe shmangie të fajësimit kolektiv. Vetë Manojllovski kërkon pajtim: ai e paraqet njohjen e vuajtjes dhe kërkimfaljen si kushte për rikthimin e besimit.

Në këtë kuptim, shqiptarët ortodoksë nuk duhen trajtuar si kuriozitet etnografik dhe as si objekt përvetësimi nga nacionalizma rivalë. Parimi modern është vetidentifikimi i lirë. Konventa Kuadër e Këshillit të Evropës mbron të drejtën e personit për t’u trajtuar ose jo si pjesëtar i një pakice, pa u dëmtuar nga kjo zgjedhje.[3] Detyra e shtetit dhe e shoqërisë nuk është t’i caktojë individit identitetin, por të krijojë kushtet që ai ta shprehë atë pa frikë.

7. Nga kushtetuta e vitit 1974 te Marrëveshja e Ohrit

Konteksti juridik ndihmon të kuptohet pse autori e përjeton pavarësinë e vitit 1991 si humbje të statusit. Kushtetuta e Republikës Socialiste të Maqedonisë e vitit 1974 e përkufizonte republikën si shtet kombëtar të popullit maqedon dhe si shtet të kombësive shqiptare e turke brenda saj. Studiuesit e politikave gjuhësore kanë vënë në dukje se ky formulim u jepte shqiptarëve dhe turqve një njohje konstitutive të shprehur.[4] Preambula e vitit 1991 e vuri më qartë në qendër popullin maqedon, çka u kundërshtua nga përfaqësues shqiptarë si ulje e pozitës politike të tyre.[5]

Konflikti i vitit 2001 dhe Marrëveshja Kornizë e Ohrit sollën një rikonfigurim të rëndësishëm. Marrëveshja refuzoi zgjidhjet territoriale për çështjet etnike, kërkoi zhvillimin e pushtetit vendor, përfaqësim të drejtë, procedura të posaçme parlamentare dhe zgjerim të përdorimit të gjuhëve.[6] Amendamentet pasuese e ndryshuan preambulën dhe sanksionuan se çdo gjuhë e folur nga të paktën 20 për qind e qytetarëve është gjithashtu gjuhë zyrtare sipas përcaktimeve kushtetuese.[7] Këto ndryshime përfaqësojnë përparim të matshëm, por nuk e zhbëjnë automatikisht asimilimin e mëparshëm dhe as nuk garantojnë që komunitetet e vogla ose identitetet e ndërthurura të bëhen të dukshme.

Regjistrimi i vitit 2021 evidentoi se 24.30 për qind e popullsisë rezidente u deklarua shqiptare; në popullsinë e përgjithshme të regjistruar përqindja ishte 29.52.[8] Këto shifra tregojnë peshën e madhe demografike të shqiptarëve, por nuk mund të masin drejtpërdrejt identitete të fshehura, të shumëfishta ose historikisht të zhvendosura. Censuset regjistrojnë deklarimin në një moment; autobiografia na tregon procesin që e paraprin atë deklarim—ose heshtjen.

8. Asimilimi pas barazisë formale

Edhe kur ligji njeh më shumë të drejta, zakonet institucionale dhe ndarjet shoqërore mund të vazhdojnë. Raporti i gjashtë i Komisionit Evropian kundër Racizmit dhe Intolerancës vëren se sistemi shkollor në Maqedoninë e Veriut mbetet gjerësisht i ndarë sipas linjave gjuhësore maqedonase dhe shqiptare, shpesh me nxënës të mësuar veçmas.[9] Ndarja mbron mundësinë e arsimimit në gjuhën amtare, por, pa hapësira serioze ndërveprimi, mund të riprodhojë shoqëri paralele. Kjo e përforcon vëzhgimin e Manojllovskit se njerëzit jetojnë “pranë njëri-tjetrit” dhe jo domosdoshmërisht “me njëri-tjetrin”.

Në të njëjtën kohë, ligji dhe institucionet nuk duhen përshkruar si të pandryshueshme. Nga viti 2001 e këtej janë zgjeruar përfaqësimi dhe përdorimi publik i shqipes, ndërsa Kushtetuta e sotme njeh shprehimisht pjesën e popullit shqiptar në preambulë.[7] Analiza akademike duhet ta mbajë të dyfishtë këtë pamje: të pranojë përparimin normativ, por edhe të hetojë hendekun ndërmjet normës dhe jetës së përditshme, sidomos për persona që nuk hyjnë lehtë në kategoritë dominuese fetare e kombëtare.

9. Katarsisi si rezistencë qytetare

Manojllovski nuk e përfundon rrëfimin me thirrje për hakmarrje. Veprimet e tij publike—rikthimi në Kiçinicë, rindërtimi i kullës, hartimi i trungut familjar, paraqitja në media dhe ecja përgjatë Vardarit në vitin 2011—janë forma simbolike të rikthimit të kujtesës në hapësirën publike. Veçanërisht domethënëse është kërkesa që prifti dhe hoxha ta bekojnë nisjen e ecjes: identiteti nuk rindërtohet duke krijuar një armiqësi të re fetare, por duke e shkëputur përkatësinë kombëtare nga monopoli i një feje.

Katarsisi këtu ka tri nivele. Është personal, sepse autori çlirohet nga heshtja; familjar, sepse ua kthen emrin nënës dhe paraardhësve; dhe qytetar, sepse propozon që shqiptarët ortodoksë të bëhen urë ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve. Ky ideal nuk duhet romantizuar: një “urë” nuk mund të ndërtohet duke kërkuar nga një komunitet i cenuar të mbajë i vetëm peshën e pajtimit. Ajo kërkon arsim shumëgjuhësh, qasje të barabartë në institucione, liturgji dhe kulturë pa përjashtim gjuhësor, dokumentim të trashëgimisë dhe një sferë publike ku deklarimi i identitetit të mos prodhojë kosto profesionale ose shoqërore.

10. Përfundim

“Katarsis ndaj Nënës Zafirka” është një dokument i fuqishëm jo sepse zgjidh i vetëm debatet e historisë ballkanike, por sepse tregon me saktësi njerëzore se si një proces i madh politik përfundon në zërin e një nëne. Asimilimi i shqiptarëve ortodoksë në rrëfimin e Manojllovskit është konsistent sepse prek njëra pas tjetrës shtyllat e riprodhimit të identitetit: emrin, shkollën, gjuhën publike, punën, fenë, familjen dhe kujtesën. Në fund, brezat nuk ndalohen domosdoshmërisht të jenë shqiptarë; ata mësojnë se është më e sigurt të mos e thonë, më e dobishme të mos e tregojnë dhe më e lehtë të mos ua mësojnë fëmijëve.

Por dëshmia tregon edhe kufirin e asimilimit. Kujtesa mund të shtypet pa u zhdukur plotësisht. Ajo mbijeton në gjuhën e nënës, në mbiemrin e vjetër, në gurin e varrit, në kullë, në një këngë, në flamurin e një dasme dhe në turpin e vonuar të pasardhësit që thotë: “Më fal, Baba, tani po të mirëkuptoj.” Detyra shkencore është t’i dokumentojë këto gjurmë pa i mitologjizuar; detyra demokratike është të sigurojë që askush të mos bëhet më “memec” në shtëpinë e vet.

Prandaj, vlera më e madhe e rrëfimit nuk është prodhimi i një nacionalizmi kundër një tjetri. Është kërkesa për një rend qytetar ku e drejta e vetidentifikimit, gjuha amtare dhe kujtesa familjare të mos kushtëzohen nga feja, vendi i punës ose frika nga fqinjët. Vetëm atëherë katarsisi individual i Manojllovskit mund të shndërrohet në mësim publik: pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën e imponuar, por mbi njohjen kritike të vuajtjes dhe barazinë e jetuar.

Shënime dhe burime

[1] Andrea Pieroni et al., “One century later: the folk botanical knowledge of the last remaining Albanians of the upper Reka Valley, Mount Korab, Western Macedonia”, Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 2013, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3648429/.

[2] Sefer Salihi, “Disa shënime për shqiptarët ortodoksë të Rekës së Epërme”, Filologjia, nr. 19, Universiteti i Tetovës, 2022, https://eprints.unite.edu.mk/1143/.

[3] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, neni 3; shih edhe mekanizmin monitorues të Konventës: https://www.coe.int/en/web/minorities/.

[4] Marija Andeva, “Languages and identities in North Macedonia: Legal and policy framework”, 2022, https://mpra.ub.uni-muenchen.de/116695/.

[5] Princeton Encyclopedia of Self-Determination, “Macedonia”, diskutimi mbi preambulën e Kushtetutës së vitit 1991, https://pesd.princeton.edu/node/721.

[6] OSCE, Ohrid Framework Agreement, 13 gusht 2001, https://cdn.osce.org/sites/default/files/f/documents/2/8/100622.pdf.

[7] Constitution of the Republic of North Macedonia, teksti i konsoliduar, veçanërisht Preambula dhe Amendamenti V, https://codices.coe.int/codices/documents/constitution/42F62C7D-1954-4C5E-BB0F-9F7387CF7991?lang=eng.

[8] State Statistical Office of the Republic of North Macedonia, Census of Population, Households and Dwellings 2021—first dataset, 30 mars 2022, https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?rbrtxt=146.

[9] European Commission against Racism and Intolerance (ECRI), Sixth Report on North Macedonia, 2023, https://hudoc.ecri.coe.int/?i=MKD-CbC-VI-2023-28-ENG.

Burim parësor: Branko (Tanash) Manojllovski, “Katarsis ndaj Nënës Zafirka”, Kiçinicë, Reka e Epërme, gusht 2013, dorëshkrim i vënë në dispozicion nga përdoruesi./rajonipress/