54 vjet nga vrasja e poetit martir Alush Canaj, zëri që nuk u shua kurrë

Gjilan – Pesëdhjetë e katër vjet më parë, në një natë të ftohtë shkurti të vitit 1972, u shua tragjikisht jeta e poetit dhe atdhetarit të ri, Alush Canaj. Ai ishte vetëm 19 vjeç, por kishte arritur të bëhej një zë i fuqishëm i brezit të tij – një lirik i ndjeshëm që i këndonte nënës, atdheut dhe lirisë në një kohë kur fjala shqipe survejohej dhe dënohej. Në natën e 14 shkurtit 1972, poeti i ri dhe atdhetari Alush Canaj u vra në rrethana tragjike, pak orë pasi kishte dalë nga një qeli burgu, i dërmuar nga dhuna fizike dhe psikike. Sipas dëshmive të kohës, atij iu dha helm në shtëpinë e tij, duke i ndërprerë jetën në moshën 19-vjeçare.

Vrasja e poetit Alush Canaj, një natë helmi që tronditi Gjilanin

Në natën e 14 shkurtit 1972, poeti i ri dhe atdhetari Alush Canaj u vra në rrethana tragjike, pak orë pasi kishte dalë nga një qeli burgu, i dërmuar nga dhuna fizike dhe psikike. Sipas dëshmive të kohës, atij iu dha helm në shtëpinë e tij, duke i ndërprerë jetën në moshën 19-vjeçare.

Ngjarja, që konsiderohet një nga krimet më të rënda politike të asaj periudhe në Gjilan, tronditi opinionin publik dhe u përjetua si goditje ndaj fjalës së lirë dhe ndërgjegjes kombëtare. Canaj ishte i njohur për poezinë e tij me motive atdhedashurie dhe për angazhimin e hershëm intelektual, çka e kishte vënë nën vëzhgim të vazhdueshëm nga strukturat e sigurimit shtetëror të kohës.

Sipas rrëfimeve të publikuara ndër vite, pas aktit tragjik, disa prej personave të përmendur si të përfshirë në rast – Selim Brosha, Naip Hoxha, Ismail Mustafa dhe Muharrem Halili – thuhet se kanë festuar në hotelin “Evropa” të qytetit (sot objekti i njohur si “Kristali”), një detaj që ka mbetur i gdhendur në kujtesën kolektive si simbol i cinizmit të kohës.

Vrasja e Alush Canajt mbetet një plagë e hapur në historinë e Gjilanit dhe Kosovës. Sot, dekada pas ngjarjes, ai kujtohet si poet martir, një zë i ri që u shua dhunshëm, por që la pas vargje dhe një simbolikë të fuqishme rezistence.

Një natë helmi dhe një krim që tronditi Kosovën

Më 14 shkurt 1972, pasi kishte dalë i dërmuar nga dhuna fizike e psikike e hetuesisë, Alush Canaj u helmua në shtëpinë e tij. Sipas dëshmive dhe rrëfimeve të kohës, akti u orkestrua nga struktura të sigurimit shtetëror jugosllav (UDB), që e konsideronin poetin e ri rrezik për pushtetin.

Krimi tronditi Gjilanin dhe mbarë Kosovën. Një djalosh që ende nuk i kishte mbushur të njëzetat u vra për vargjet e tij, për guximin për të quajtur robërinë me emrin e saj dhe për të ëndërruar lirinë me zë të lartë.

Poeti që e sfidoi frikën

I lindur më 24 gusht 1952 në Koretin të Kamenicës, Alushi u dallua herët për talentin dhe pjekurinë intelektuale. Qysh në moshën 13-vjeçare nisi të shkruante poezi, ndërsa në gjimnaz u bë figurë qendrore e orëve letrare dhe e aktiviteteve kulturore.

Vargjet e tij si “Shqiponja e maleve”, “Skënderbeu”, “Për ty lapidar”, “Nëna Shqipni” e të tjera, qarkullonin dorë më dorë ndër të rinj, mësoheshin përmendësh dhe përcillnin një frymë të qartë atdhedashurie. Poezia e tij nuk ishte e mbuluar me metafora hermetike; ajo ishte e drejtpërdrejtë, sfiduese dhe e mbushur me simbolikë kombëtare.

Në një letër nga Beogradi, ku kishte nisur studimet për shkenca politike, ai e përshkruante kryeqytetin jugosllav si “qytet të zi”. Kjo letër, që qarkulloi mes nxënësve, përfundoi në duart e sigurimit shtetëror dhe u përdor si provë kundër tij. Presioni, survejimi dhe dhuna ndaj tij u shtuan.

Pas kthimit në Kosovë, Alushi u regjistrua në Fakultetin Filozofik në Prishtinë, në degën Gjuhë dhe Letërsi Shqipe. Por ëndrra për të ndërtuar një karrierë të plotë letrare u ndërpre mizorisht.

“Mbrëmë e putha lirinë”, vepra që e bëri të pavdekshëm

Megjithëse jetoi pak, Alush Canaj la pas një fond të konsiderueshëm krijimesh. Përmbledhja “Vals veror” u botua pas rënies së sistemit, ndërsa vepra e plotë “Mbrëmë e putha lirinë”, përgatitur nga i vëllai Avdush Canaj dhe botuar në vitin 2018 nga Shtëpia Botuese “Faik Konica” në Prishtinë, solli për herë të parë edhe dorëshkrime të panjohura, poezi të reja, tregime dhe fragmente ditari.

Në promovimin e kësaj vepre në Bibliotekën Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Prishtinë, studiues, shkrimtarë dhe personalitete publike e cilësuan librin si “përmendore për poetin tragjik”. U theksua se Alushi ishte një talent me ligjërim të shkëlqyer poetik, me një lirikë që kapërcente moshat dhe që bashkonte dashurinë për nënën me idealin e lirisë.

Një yll që vazhdon të ndriçojë

Sot, 54 vjet pas vrasjes së tij, Alush Canaj mbetet simbol i poetit-martir, i intelektualit të ri që nuk pranoi të heshtë. Ai u përball me pushtetin me forcën e fjalës dhe pagoi çmimin më të lartë.

Por pushteti që e vrau u rrëzua. Ndërsa vargjet e tij mbetën.

Figura e tij sot zë vend në kujtesën kolektive si një ndër zërat më të hershëm të rezistencës kulturore në Kosovë. Emri i tij përmendet në aktivitete përkujtimore, në analiza letrare dhe në diskutime për rolin e letërsisë në kohë robërie.

Alush Canaj u vra me helm, por fjala e tij nuk u helmua. Ajo vazhdon të jetojë – në libra, në kujtesë dhe në lirinë për të cilën ai këndoi./rajonipress/