“Toponimet e vendlindjes sime” – Izeir Hyda sjell në libër kujtesën, historinë dhe shpirtin e Pogragjës

Gjilan – Në një kohë kur globalizimi dhe ndryshimet demografike po zbehin kujtesën kolektive dhe po rrezikojnë humbjen e trashëgimisë shpirtërore të shumë vendbanimeve shqiptare, autori Izeir Hyda vjen para lexuesit me një vepër të veçantë dokumentuese e kulturore: librin “Toponimet e Vendlindjes Sime”, kushtuar fshatit Pogragjë dhe memories historike që ruhet në emrat e tokës, shtegut, arës dhe çdo cope vendi që bart histori brezash.

Nga zemra e Pogragjës, aty ku toka ruan kujtesën e brezave dhe çdo emër vendi bart një histori të heshtur shekujsh, doli një intelektual që dijen nuk e përdori për lavdi personale, por për ta mbrojtur identitetin e vendlindjes së tij nga harresa.

Izeir Hyda është një nga ata njerëz të rrallë që e kuptoi se historia e një kombi nuk ruhet vetëm në libra të mëdhenj apo arkiva shtetërore, por edhe në gurët, shtigjet, arat dhe toponimet që flasin me gjuhën e kujtesës kolektive.

Pikërisht këtë mision ai e ka kurorëzuar së fundmi me botimin e librit “Toponimet e Vendlindjes Sime”, një vepër me vlerë të jashtëzakonshme kulturore, historike dhe identitare, ku dokumentohen me përkushtim shkencor dhe ndjeshmëri letrare toponimet e Pogragjës.

Përmes këtij libri, Hyda nuk sjell vetëm emra vendesh, por rikthen në jetë shpirtin e vendlindjes, kujtesën e njerëzve dhe lidhjen e pashkëputshme të shqiptarëve me tokën e tyre.

Libri, i sapodalë nga shtypi në shtypshkronjën “PROGRAF” në Prishtinë, nuk është thjesht një përmbledhje emërvendesh apo një dokument bibliografik lokal. Ai paraqet një udhëtim të thellë në identitetin kulturor dhe historik të Pogragjës, duke rikthyer në vëmendje lidhjen organike ndërmjet njeriut, tokës dhe kujtesës kolektive.

Që në faqet hyrëse, Izeir Hyda e bën të qartë motivin e kësaj vepre: ruajtjen e trashëgimisë toponimike si pjesë të identitetit kombëtar dhe kulturor. Me një ndjeshmëri të veçantë letrare dhe një qasje kërkimore serioze, autori e trajton çdo toponim si një dëshmi të gjallë historike, si një “gjuhë të tokës” që flet për kohët, njerëzit dhe rrënjët e vendit.

“Toponimet janë vulat e lashtësisë, dëshmitë e brezave dhe amaneti i njerëzve që jetuan para nesh”, shkruan autori, duke e shndërruar librin në një akt të rëndësishëm të ruajtjes së kujtesës kulturore.

Vepra mbështetet jo vetëm në literaturë dhe kujtesë personale, por mbi të gjitha në hulumtime të drejtpërdrejta në terren. Autori ka vizituar dhe dokumentuar fizikisht secilin vend, duke përdorur edhe teknologji moderne të lokalizimit dhe hartave digjitale për të garantuar saktësinë e të dhënave.

Në këtë proces, ndihmë të veçantë i ka dhënë kushëriri i tij, Hilmi Hyda, njohës i vjetër i kufijve dhe shtrirjes së toponimeve të Pogragjës, ndërsa për mikrotoponimet më pak të njohura janë konsultuar edhe banorë të ndryshëm të fshatit.

Toponimet si dëshmi e autoktonisë shqiptare dhe udhëtimi shpirtëror i autorit drejt rrënjëve të Pogragjës

Një nga dimensionet më të rëndësishme të librit është argumentimi i autoktonisë shqiptare përmes vetë toponimeve, veçanërisht atyre parabuzukjane, të cilat autori i konsideron dëshmi të fuqishme të vazhdimësisë historike dhe kulturore shqiptare në këtë trevë.

Përmes një gjuhe të pasur dhe rrëfimi emocional, libri sjell edhe dimensionin personal të autorit. Ai rikthehet në fëmijërinë e tij, në arat, lëndinat dhe shtigjet e Pogragjës, duke e përshkruar procesin e hulumtimit si një udhëtim shpirtëror drejt rrënjëve.

“Sa herë që rikthehesha nëpër vendet toponimike të fshatit tonë, më dukej sikur udhëtoja pas në kohë”, shkruan autori, duke i dhënë veprës jo vetëm vlerë shkencore, por edhe ndjenjë të thellë emocionale e identitare.

Libri lindi fillimisht nga publikimet e autorit në rrjetet sociale, të cilat zgjuan interesim dhe reagime të shumta nga lexuesit. Pikërisht kjo mbështetje e shtyu autorin që materialet e shpërndara virtualisht t’i sistemojë dhe t’i shndërrojë në një botim të qëndrueshëm që “t’i rezistojë kohës, ashtu siç i kanë rezistuar koha vetë toponimeve”.

Biografia e Izeir Hyda përfaqëson po ashtu një histori të gjatë përkushtimi në arsim, kulturë dhe jetën publike. I lindur më 4 prill 1956 në Pogragjë, ai kreu studimet në Fakultetin e Filologjisë në Prishtinë, në degën e Letërsisë Shqipe, ndërsa për dekada punoi si mësimdhënës në shkollat e Gjilanit dhe Pogragjës.

Për shkak të bindjeve politike, për tri vite iu ndalua ushtrimi i profesionit në arsim gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, ndërsa në vitet e pluralizmit politik ishte aktiv në jetën politike dhe shoqërore, veçanërisht në kuadër të Lidhja Demokratike e Kosovës.

Edhe pas pensionimit, ai vazhdon të mbetet aktiv në jetën kulturore dhe publike përmes shkrimeve mbi historinë, kulturën dhe trashëgiminë e Pogragjës.

“Toponimet e Vendlindjes Sime” vjen si një kontribut i çmuar për kulturën dokumentuese shqiptare dhe si një dëshmi se kujtesa e vendlindjes nuk ruhet vetëm në arkiva, por edhe në emrat që toka i ka bartur ndër shekuj.

“Toponimet si dëshmi e autoktonisë shqiptare, një studim i thelluar mbi Pogragjën në librin e Izeir Hydës”

Studiuesi dhe redaktori i librit Sherafedin Kadriu për librin “Toponimet e Vendlindjes Sime” të Izeir Hyda e ka vlerësuar këtë vepër si një kontribut të rëndësishëm shkencor, kulturor dhe identitar për dokumentimin e trashëgimisë së Pogragjës dhe për argumentimin e autoktonisë shqiptare në këtë trevë.

Sipas Kadriut, libri nuk sjell vetëm një përmbledhje të emërvendeve të Pogragjës, por ofron një analizë të thellë gjuhësore, historike, etimologjike dhe kulturore të tyre. Ai thekson se autori ka arritur të dokumentojë toponimet duke i lidhur ato me periudha të ndryshme historike nga Epoka e Bronzit, periudha romake, antikiteti i vonë e deri te mesjeta dhe periudha osmane, duke dëshmuar vazhdimësinë historike të jetës shqiptare në këtë hapësirë.

Një vlerë e veçantë e librit, sipas recensuesit, është fakti se Izeir Hyda nuk është mjaftuar vetëm me evidentimin e mikrotoponimeve, siç kishin bërë autorë të mëparshëm, por i ka shoqëruar ato me analiza përshkruese, gramatikore dhe etimologjike, si dhe me gojëdhëna, elemente etnografike e shpjegime biologjike për fitonimet dhe emërtimet tradicionale.

Kadriu vlerëson po ashtu punën kërkimore në terren dhe hartën fizike autoriale të përfshirë në libër, të cilat e bëjnë këtë studim më të plotë dhe më të besueshëm për studiuesit e gjuhësisë, historisë dhe antropologjisë.

Në recension theksohet se shumë nga toponimet e Pogragjës, sidomos ato të periudhës mesjetare dhe parabuzukjane, përbëjnë argumente të fuqishme të autoktonisë shqiptare. Ai përmend raste konkrete si “Podi Mustafiz”, “Guri i Qumështit”, “Livadhi i Priftit”, “Vorret e Shqiptarëve” dhe dhjetëra emërvende të tjera që dëshmojnë vazhdimësinë historike, kulturore dhe gjuhësore të shqiptarëve në këtë zonë.

Recensuesi ndalet edhe te vlera leksikore dhe strukturore e toponimeve, duke analizuar ndërtimin gramatikor të tyre, ndikimet gjuhësore dhe mënyrën se si ato ruajnë shtresime të ndryshme historike e kulturore.

Në përfundim, Sherafedin Kadriu e konsideron librin një punë të çmuar dhe serioze të një autori të përkushtuar ndaj vendlindjes dhe trashëgimisë kombëtare. Sipas tij, kjo vepër ka potencial të bëhet pjesë e studimeve të ardhshme të toponomastikës shqiptare dhe të shërbejë si burim i rëndësishëm për studiuesit e gjuhës, historisë dhe kulturës shqiptare.

Ai nënvizon se dokumentimi i toponimeve është sot më i rëndësishëm se kurrë, për shkak të fenomenit të shpopullimit të fshatrave dhe rrezikut që kujtesa kolektive të humbasë bashkë me brezat e vjetër.

Ndryshe, “Toponimet e Vendlindjes Sime”, është një vepër me vlerë të veçantë studimore dhe dokumentuese, e cila sjell në vëmendje trashëgiminë toponimike të Pogragjës si pjesë të rëndësishme të identitetit historik dhe kulturor shqiptar.

Libri u shtyp në shtypshkronjën PROGRAF – Prishtinë, në vitin 2026, duke shënuar një kontribut të rëndësishëm në fushën e studimeve gjuhësore, historike dhe etnografike të trevave shqiptare.

Izeir Hyda, në veprën e tij “Toponimet e Vendlindjes Sime”, sjell një kontribut të çmuar në dokumentimin dhe studimin e trashëgimisë toponimike të Pogragjës, duke e kthyer atë në një referencë të rëndësishme për gjuhësinë, historinë dhe identitetin kulturor shqiptar.

Libri është botuar nën përkujdesjen editoriale të Nazmi Rrahmanit si editues, me redaktim nga Sherafedin Kadriu dhe recensim nga Liridonë Mehmeti e Emin Selimi.

Redaktimin gjuhësor e ka realizuar Sami Durmishi, ndërsa korrektura dhe realizimi kompjuterik janë punë e Betim Hydës. Kopertina është realizuar nga Shpëtim Rexhepi, ndërsa fotografia në kopertinë mban autorësinë e Mevlan Sadikut dhe Muhamet Sadriut./rajonipress/