Përvjetori i 34 i demonstratave të vitit 1981

Nga Mehmetali Rexhepi – Si përfundim i krejt këtyre ngjarjeve dramatike, gjithsesi Pranvera e Tetëdhjetë e Njëshit është kthesa epokale e shqiptarëve nën Jugosllavinë e AVNOJ-it.

Pas tre dhjetëvjetorëve të Demonstratave të Vitit 1981, mund të bëhet bilanci më i plotë: i peshës politike, i çmimit të jetës, i vlerësimit dhe i këndeve të pandriçuara për to, i përshpejtimit të ritmeve, dhe kahes që duhej të merrte ideja dhe veprimi kombëtar…
Pohimet e lojalistëve të “legales” së pushtetit, se Demonstratat e Njëmijë e Nëntëqind e Tetëdhjetë e Njëshit, qoftë kur e thoshin të shtyrë nga vartësit, ose duke pikënisur nga pozitat vetanake, se ato qenë “provokim” për rrezikimin e Federatës Jugosllave e, veçmas të shqiptarëve, krejtësisht inferiorë në atë rregullim federativ, se demonstratat qenë “të parakohshme”, “të dëmshme” e të ngjajshme, u tretën si vesa e mëngjesit në diellin e verës.

Edhe brenda funksionimit të Federatës Jugosllave, funksionuan klanet për mbizotërimin e drejtimit të ekonomisë e të politikës në Jugosllavi : klani serb dhe ai kroat-slloven.

Shqiptarët në këtë Federatë nuk kishin asgjë të përbashkët me ata që bënë kulmin e kësaj federate, pos luftës së përbashkët antifashiste, renditur në koalicionin botëror Antifashist, të viktimizuar e të martirizuar në mijëra, sidomos pas LDB-së, duke u bërë pre e fushatave të njëpasnjëshme të gjithë mandatarëve serbë dhe të tjerëve në shërbim të politikës serbe.

Lufta e Dytë Botërore, për më shumë se gjysmën e shqiptarëve, nuk solli çlirimin kombëtar të tyre. Kjo luftë si “shpërblim” për shqiptarët bëri copëzimin e tyre në katër subjekte politike administrative brenda federatës sllave.

Herë fshehur, herë hapur përbindëshi serb i Federatës, gjithnjë mëtoi gllabërimin e përbërësve të saj, sipas programimit fashist: aty ku është edhe një serb i vetëm, aty është Serbia. Kjo devizë puro çetnike serbe, do të sjellë gjakderdhjen, gjenocidin dhe krimin shtetëror në Kroaci, në Bosnje e Hercegovinë dhe në Kosovë.
*
Ku ndodheshin shqiptarët në vitet e shtatëdhjeta?”Lufta e ftoftë” mes NATO-s dhe Traktatit të Varshavës, në vitet e shtatëdhjeta të shekullit njëzet, mori frymë për shtendosje, ndonëse pushtimi i Çekosllovakisë në vitin 1968, riktheu dimrin rus në “Pranverën e Pragës.”

Rezistenca gjithë popullore prirë nga lëvizjet studentore, jo vetëm në Çekosllovaki, do të jetë faktori ndër-reflektues, i ndërsjell, për klimën ndikuese edhe tek ne, kur priteshin ndryshimet në amandamentet e Kushtetutës së Federatës dhe të njësive federale, po ashtu edhe të statusit të Kosovës që ishte nën Serbi.

Vetëdijësimi i shqiptarëve për ndryshimin e pozitës së tyre ishte tejet i penguar. Në këtë klimë, për t’iu dhënë kahe kërkesave drejt ndryshimit të statusit të Kosovës, ndodhi Njëmijë e Nëntëqind e Gjashtëdhjetë e Teta, jo në Pranverën e Pragës, por në Nëntorin e lirisë për shqiptarët.

Gjashtëdhjeteteta është pararendësja e artikulimit të kërkesave për barabarësi me popujt tjerë sllavë, për universitet, për përdorim institucional të shqipes, për simbolin kombëtar, e tjera, por nuk e zgjidhi dot qenien e statusit të republikës për shqiptarët. Andaj, barrën e përmasës kombëtare për zgjidhjen e statusit të republikës nën Federatë, pas katërmbëdhjetë vitesh, do ta merrte sivëllai i Gjashtëdhjetetetës Pranvera e Njëmijë e Nëntëqind e Tetëdhjetë e Njëshit.

Rikthimin në periudhën e diskutimeve kushtetuese, të një frymëmarrjeje më liberale, pas pezullimit të diktaturës së Rankoviqit, Titoja po mëtonte ta arrinte përmes barazpeshës mes klaneve të papajtueshme: serbëve me satelitët e tyre dhe kroatë-sllovenëve. Përfaqësuesit “legal” të shqiptarëve në shtetin jugosllav, nuk e patën guximin që të prinin në kuvendet e komunave të Kosovës, madje edhe në Preshevë e Bujanoc, që të këmbëngulej për kërkesën legjitime të ngritjes së statusit të Kosovës në status të republikës brenda Federatës Jugosllave.

*
Përkeqësimi i gjendjes ekonomike-sociale në Kosovë, si shkak dhe pasojë e shfrytëzimit nga Beogradi, kurdisja e fushatave ndaj akëcilit personalitet kombëtar, fletarrestet e vazhdueshme politike, qasjet paragjykuese, që nga Akademia e Shkencave e Serbisë deri tek fshatarët e rëndomtë serbë, viktimizimet për etiketime pastaj ndjekjet policore, kthimi në arkivole të mbyllura i të rinjve shqiptarë nga ushtria jugosllave, trumbetimi në medie i urrejtjes, shpifjet sistematike të politikajve, të medieve të shkruara e pamore, ngritën diskursin e paragjykimit, që do ta derdhin me mllefin e gjenocidit në dy dhjetëvjetorët vijues të viteve 1981-1999.

Degradimi dhe zhveshja e Autonomisë së Kosovës të njëmijë e nëntëqind e shtatëdhjetë e katrës deri në skeletin e saj, pashmangshëm zgjuan intelegjencën e re shqiptare për gjetjen e mënyrës paqësore të kryengritjes…

Tashti “ilegalja” jolojale ndaj strukturave të shtetit e pushtetit mori rolin jetik: për jetë a vdekje! Gjiri i popullit nxori profilin e ideatorëve të vet. Modeli i këtij profili, Adem Demaçi ishte prangosur me dekada, por fryma e idesë së tij gjallëronte. Ideatorë tjerë të veprimit të idesë së Demaçit do ta shtresojnë strumbullarin kombëtar: Ukshin Hoti, Rexhep Mala, Hydajet Hyseni…

Ndërsa Tahir e Nebih Meha 13 Majin e Sigurimit jugosllav, do ta shqyejnë me krismat e pushkëve e të gjakut të tyre në epopenë e Prekazit…

Në ballë të Demonstratave të Tetëdhjetë e Njëshit doli rinia studentore dhe nxënësit. Lëvizja studentore, të cilën historiani patriot, akademik Ali Hadri e quajti “Lulja e Kosovës”.

Përmbysja simbolike e tabakut të ushqimit në kuzhinën e studentëve të Universitetit të Prishtinës, do të jetë gjëma e nismës së një përmbysjeje të paralajmëruar të ngrehinës tiranike. Lëvizja studentore e Universitetit të Prishtinës do të jetë promotorja e Demonstratave të Pranverës së vitit 1981, tashmë viti i përgjakjes historike, dhe u zgjerua duke u shtrirë në tërë Kosovën dhe në trojet shqiptare në Tetovë të Maqedonisë, në Preshevë, në Bujanoc, në Ulqin e gjetiu.

Demonstratat burimin e kishin te gjendja e pakënaqshme sociale dhe pozita nënshtruese e shqiptarëve. Përmbajtja e tyre tërësisht paqësore u shtyp, ngase përballja me policinë e Serbisë dhe njësitet e policisë federale, i shndërruan demonstratat në kryengritje të përgjakshme. Gjithsesi në këtë kryengritje spikati tipari heroik i të rinjve dhe të rejave tona, duke ua hapur gjokset djaloshare plumbave e gazit lotsjellës.

Fyerjet nga qarqet politike, represioni tejet i vrazhdë i policisë, demonstratat e qeta i shpien në një kryengritje të pabarabartë gjithpopullore, që gjithsesi tronditi Jugosllavinë dhe Evropën. Mediet botërore kthyen shikimin kah një pikë e ndrydhur që quhej Kosovë. Megjithatë, përqendrimi tjetër i diplomacisë Euro-Amerikane ishin portet e Polonisë, përkatësisht Lëvizja Sindikale “Solidarnost”, prirë nga Leh Valensa.
*
Pranverën e përgjakshme të vitit 1981, e karakterizoi përmasa gjithpërfshirëse, ndaj pikërisht kjo rrethanë ua humbi logjikën e gjakftohtësisë shtetarëve jugosllavë. Në tubimet e ethshme të partisë shtet, ngjarjet e Tetëdhjetëenjëshit u përkufizuan me togfjalëshat famëkeq, si “kundërrevolucion”, “separatizëm”, “irredentizëm” e izma tjerë.

Ishin të vështira rrethanat për tu përballuar të tëra ato gara të përditshme etiketuese, fyese e kërcënuese, e një propagande të shfrenuar, e cila do ta kishte cakun e vet tejet tragjik, siç e pati, jo më shumë se dy dhjetarë më vonë, kur u zbatua gjenocidi që do ta ndërprejë UÇK-ja dhe Aleanca Veri-Atlantike e NATO-s, në qershor të vitit 1999.

Autoritetet e klanit serb e kishin humbur fare logjikën dhe etikën njerëzore në mësymjet e tyre, ngase kërkuan, gjykuan, shqiptuan dhe zbatuan masat policore e gjyqësore drakonike, tipike mesjetare. Për prijësit, organizatorët e përkrahësit e Demonstratave u shqiptuan shekuj vite burgimi! Qindra-mijëra shqiptarë u pezulluan nga vendet e tyre të punës. Qindra-mijëra tjerë morën rrugët e mërgimit…

Krahas pasojave për shqiptarët, Demonstratat e Tetëdhjetë e Njëshit në sytë e botës ia nxorën bojën “idilës jugosllave”, “të mirëqenies e barazisë” mes kombeve e kombësive të Jugosllavisë(?)

Si përfundim i krejt këtyre ngjarjeve dramatike, gjithsesi Pranvera e Tetëdhjetëenjëshit është kthesa epokale e shqiptarëve nën Jugosllavinë e AVNOJ-it.
*
Pas Njëmijëenëntëqindetetëdhjetëenjëshit, statusi etnik e politik i shqiptarëve skajshmërisht u trazua nga politika policore… Marrëdhëniet ndëretnike i helmoi politika shoveniste serbe. Në çdo aspekt të veprimtarisë institucionale e publike, kuadrot shqiptare këqyreshin me sy zhbirues, gjithkah, në çdo kënd vigjëlonte syri dhe veshi i dyshimit, i përgjimit, përcjellja nga hafijet si hije, censurohej fjala publike, programet arsimore dhe identiteti… Ndjekja u bë një veprimtari fitimprurëse, lulëzoi gojëtaria diferencuese, hapeshin dyert për dëbime masive, ndërsa frika e kapjes për prangosje i solli gjumit të natës ankthin e pagjumësisë.

Diferencimi dhe përzgjedhja negative, si dhe pezullimi nga detyrat me peshë publike, do të jetë lëndë e përditshme e trajtesave të gazetarisë denoncuese.

Posaçërisht gjuha diferencuese, si një ogur i zi, kalëroi në fushën e edukimit e të arsimit shqip. Diferencimi dhe diferencuesit hapnin taborre: pro et contra. Kush përfaqëson, anon, mbështet, simpatizon a mëshirohet për vijën “irredentiste”, “separatiste”, “armiqësore” e kësolloj formulash gërryese dhe, kush është besnik për zbatimin e direktivave të LKJ-së fantome ?! Në këtë mes nuk lejoheshin qasjet e papërcaktuara.

Përmes këtij procesi totalitar vihej në sprovë karakteri njerëzor, vartësia sociale e kryefamiljarëve e kushtëzuar nga një politikë e panatyrshme. Thika diferencuese ishte e mprehtë, përqarëse, mjet i ftohjes mes shokëve e miqve, ngase mëtoi ndarjet, prishjet dhe nënshtrimin. Në vorbullën e këtij procesi famëkeq, pati të atillë që u ligështuan, por dhe nga të tillët që “taktizuan”. Akëcilët, ata që visheshin me demagogji, si mburojë e paskëshin zgjedhur heshtjen, ndonëse heshtja atëbotë nuk mund të ishte kapak i argjentë.

Më të shumtët arsimues shqiptarë, nuk lejuan që t’iu njollosej dinjiteti njerëzor, etik e kombëtar.

Kategoria e dinjitarëve arsimorë do ta përjetojë edhe sprovën tjetër të radhës, dëbimin dhe mbylljen e shkollave shqipe nga okupatori. Por fal vokacionit atdhedashës të tyre, misionin e shenjtë për arsimimin e brezave, do ta vijojnë në gjirin e popullit, në “shtëpitë shkolla”.
*
Ideatorët, prijatarët, bartësit e organizatorët e Tetëdhjetëenjëshit, posaçërisht ata që mbijetuan ferrin burgjeve të okupatorit, por dhe sakrifikuesit që ranë, në sytë e brezave “morën nam me gjak në ballë.”

Tetëdhjetëenjëshi, si kudo në Kosovë, Tetovë, Gostivar, Kërçovë, Preshevë, Bujanoc, në Kumanovë, në Ulqin e në Gjilan, në Gjermani, Zvicër e Belgjikë, ngriti tiparet e dëshmorëve dhe të dinjitarëve tanë, si: Metush Krasniqi, Adem Demaçi, Ukshin Hoti, Jusuf e Bardhosh Gërvalla, Kadri Zeka, Rexhep Mala, Hydajet Hyseni… Këto figura do të bëheshin modele e shembëlltyra të adhuruara, natyrisht në Kosovë, në rrethe të mbyllura, por në qindra e mijëra zemra …

Këto modele joshëse frymëzuan të tjerë personazhe për tu identifikuar me një shpirtgjerësi të atillë, çfarë e patën ata e ia falën idealit të çlirimit e bashkimit… Ata ranë, por nuk duhej të këputeshin hallkat e vijimësisë…
*
Tetëdhjetëenjëshi solli një moral të paparë deri atëherë, mal-breza përmasash shëmbëllese të burgosurish politikë… Dhe ai moral nuk u shua asnjëherë përkundër masave represive. Ky moral kultivoi shpirtin solidar, ndërsa aktin e flijimit e shpuri në lartësinë e kultit…
Të tëra grupimet e kësaj periudhe, me ngjyrime të jashtme: të majta a të djathta, në brendinë e tyre nuk kishin tjetërçka, përpos zgjidhjes së çështjes shqiptare të pazgjidhur. Prandaj, këto figura të flijueshme do të jenë hallka të forta për t’i lidhur brezat e mësymjeve kombëtare: Nacional-Demokratikën me Gjashtëdhjetëetetën, Gjashtëdhjetëetetën me Tetëdhjetëenjëshin, Tetëdhjetëenjëshin me Nëntëdhjetëeshtatën e UÇK-së dhe UÇK-në me koalicionin Veri-Atlantik të NATO-s e rendin demokratik të Perëndimit. Gjilan, (rifreskuar) më 2 prill 2015./rajonipress/