Veli Dedi – rrënjë shqiptare, profil evropian, figurë që nuk guxon të harrohet

Gjilan – Veli Dedi ishte një kolos ushtarak me formim evropian, pjesëmarrës në Luftën Civile të Spanjës, komandant i forcave çlirimtare në Marsejë dhe një strateg që arriti të bindë mijëra forca fashiste të dorëzohen pa shkatërruar qytetin. I njohur si “Shqiptari trim”, ai mishëroi modelin e ushtarakut që lufton jo vetëm me armë, por edhe me mendje, dije dhe respekt për konventat ndërkombëtare.

Në historinë shqiptare ka personalitete që, ndonëse kanë lënë gjurmë të thella në ngjarje vendimtare evropiane, vazhdojnë të mbeten të nënvlerësuara në vendin e origjinës. Një prej tyre është gjeneralmajor Veli Dedi, ushtaraku dhe patrioti me rrënjë nga Medvegja, i lindur më 5 prill 1912 në Dediq, lagje e kësaj treve historike shqiptare. Jeta dhe vepra e tij përfaqësojnë një ndërthurje të rrallë të atdhedashurisë, profesionalizmit ushtarak dhe përgatitjes së lartë kulturore e gjuhësore.

Formimin fillor e kreu në Medvegjë dhe Gazdar, gjimnazin në Leskoc, ndërsa studimet universitare në Fakultetin e Makinerisë në Beograd. Rrjedha e jetës së tij mori drejtim tjetër pas ndikimit të ideve patriotike të kohës, duke e çuar fillimisht në Shqipëri dhe më pas në Itali, ku u regjistrua në Akademinë Ushtarake pasi përvetësoi në kohë të shkurtër gjuhën italiane. Pikërisht aftësia për të mësuar shpejt dhe për t’u përshtatur në ambiente ndërkombëtare e shndërroi Veli Dedin në një oficer me profil evropian.

Gjatë veprimtarisë së tij, ai zotëronte rrjedhshëm italishten, frëngjishten, gjermanishten dhe anglishten, një përgatitje e rrallë për kohën, që i dha epërsi vendimtare në drejtimin e operacioneve ushtarake dhe në negociatat me forcat kundërshtare. Në Luftën Civile të Spanjës ai u dallua për aftësi strategjike, u gradua kapiten dhe u dekorua për trimëri, ndërsa më vonë u përfshi në rezistencën antifashiste në Francë.

Si komandant i Forcave Çlirimtare për Departamentin e Marsejës, Veli Dedi u bë i njohur me epitetin “Shqiptari trim” (Vaillant Albanias), duke arritur që me njësi të vogla operative dhe me njohje të thellë të konventave ndërkombëtare të bindë 37 mijë forca fashiste të dorëzohen, pa shkatërruar qytetin. Ky sukses e bëri figurë të respektuar në Francë, ku u nderua me përmendore dhe emërtim rruge në Marsejë.

Megjithatë, siç thekson patrioti Halil Mushica, figura e Veli Dedit vazhdon të mbetet e nënvlerësuar në Medvegjë dhe Kosovën Lindore, pavarësisht se ai është dekoruar nga shteti shqiptar me titullin “Nderi i Kombit” dhe është shpallur Hero i Popullit. Veli Dedi vdiq më 3 shkurt 1995 në Tiranë, duke lënë pas një amanet të fuqishëm për brezat: bashkimin kombëtar dhe mosharresën historike.

Jeta e tij dëshmon se rrënjët shqiptare dhe formimi ndërkombëtar nuk janë kundërthënie, por forca që, kur bashkohen, krijojnë figura të përmasave evropiane. Kujtesa për Veli Dedin nuk është vetëm nderim për të kaluarën, por detyrim moral për të ardhmen.

Figura që nuk guxon të harrohet

Historia shqiptare mban në kujtesën e saj personalitete që i tejkalojnë kufijtë gjeografikë dhe kohorë, figura që janë nderuar jashtë, por shpesh janë lënë në harresë brenda vetë hapësirës sonë kombëtare.

Një prej tyre është gjeneralmajor Veli Dedi, ushtaraku dhe patrioti nga Medvegja, kontributi i të cilit në luftërat antifashiste dhe në çlirimin e Evropës Perëndimore mbetet shembull i rrallë i trimërisë, profesionalizmit dhe atdhedashurisë shqiptare.

Aktivisti dhe patrioti Halil Mushica ka ngritur vazhdimisht zërin për domosdoshmërinë e kujtesës historike, duke theksuar se jo vetëm Medvegja, por e gjithë Kosova Lindore dhe hapësira shqiptare nuk duhet ta harrojnë figurën madhore të Veli Dedit.

Ai rikujton se gjenerali shqiptar është nderuar nga qyteti i Marsejës me emërtim rruge dhe përmendore, ndërkohë që në vendlindjen e tij ende mungon një shenjë institucionale e respektit.

Veli Dedi ishte një kolos ushtarak me formim evropian, pjesëmarrës në Luftën Civile të Spanjës, komandant i forcave çlirimtare në Marsejë dhe një strateg që arriti të bindë mijëra forca fashiste të dorëzohen pa shkatërruar qytetin. I njohur si “Shqiptari trim”, ai mishëroi modelin e ushtarakut që lufton jo vetëm me armë, por edhe me mendje, dije dhe respekt për konventat ndërkombëtare.

Meritat e tij janë vlerësuar zyrtarisht nga shteti shqiptar me dekoratën më të lartë, “Nderi i Kombit”, akorduar pas vdekjes nga Presidenti i Shqipërisë, në vlerësim të kontributit të jashtëzakonshëm gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe angazhimit të pandërprerë për çështjen kombëtare. Në emër të familjes, dekorata u pranua me zotimin se amaneti i Veli Dedit – rruga e bashkimit kombëtar – do të mbetet udhërrëfyes brezash.

Jeta dhe vepra e Veli Dedit, e dokumentuar edhe nga studiues si Ramiz Kadriu, dëshmon se ai ishte një figurë që i përket jo vetëm historisë shqiptare, por edhe historisë evropiane të rezistencës antifashiste. Harresa e tij në vendlindje mbetet një boshllëk moral dhe institucional, ndërsa kujtesa për të është detyrim historik dhe kombëtar.

Veli Dedi për figurën e Hasan Prishtinës shprehej me një respekt të jashtëzakonshëm shpirtëror e intelektual.

Ai ka lënë të shkruar: “Në jetë tri herë kam qëndruar gatitu para shpirtit dhe mendjes së tij të ndritur: herën e parë kur kam dëgjuar për vrasjen e Hasan Prishtinës; herën e dytë kur kam lexuar kujtimet e tij për Kryengritjen Shqiptare në Kosovë më 1912; dhe herën e tretë, më 1977, kur eshtrat e Hasanit u sollën në Shqipëri.”

Po ashtu, Veli Dedi ka shënuar edhe këtë thënie domethënëse, që pasqyron idealizmin e tij të palëkundur kombëtar: “Kam frikë se, po vdiqa pa e çliruar Kosovën, s’do të më tret dheu.”

Kjo thënie e gjeneralmajor Veli Dedit përfaqëson një nga shprehjet më të fuqishme të idealizmit kombëtar shqiptar dhe të lidhjes së pandashme ndërmjet individit dhe fatit historik të kombit. Shprehja “Kam frikë se, po vdiqa pa e çliruar Kosovën, s’do të më tret dheu” nuk është thjesht një figurë retorike emocionale, por një deklaratë e thellë etike dhe ekzistenciale, ku misioni kombëtar vendoset mbi vetë jetën biologjike.

Në këtë thënie, Veli Dedi e koncepton lirinë e Kosovës si kusht për paqen e shpirtit të tij edhe pas vdekjes, duke e shndërruar çështjen kombëtare në një obligim moral të përjetshëm. Metafora e “mos tretjes së dheut” nënkupton një ndërgjegje të rënduar historike, ku vdekja pa përmbushjen e idealit kombëtar shihet si e paplotë, e pakuptimtë dhe e pambyllur në raport me atdheun.

Kjo qasje e vendos Dedën në traditën e figurave të mëdha të mendimit dhe veprimit kombëtar shqiptar, për të cilët liria nuk ishte aspiratë personale, por përgjegjësi historike. Thënia reflekton gjithashtu përmasën e sakrificës së një ushtaraku që, edhe pse veproi në disa fronte ndërkombëtare dhe u nderua nga shtete të huaja, mbeti i lidhur shpirtërisht me plagën e pazgjidhur të Kosovës.

Në thelb, kjo fjali sintetizon filozofinë jetësore të Veli Dedit: jeta merr kuptim vetëm përmes shërbimit ndaj kombit, ndërsa vdekja pa drejtësi historike mbetet e papajtueshme me ndërgjegjen e tij. Për këtë arsye, thënia e tij mbetet një testament moral, një apel ndërgjegjeje dhe një mesazh i fuqishëm për brezat që pasojnë, se liria nuk është dhuratë, por amanet që kërkon përkushtim të vazhdueshëm.

Për kontributin e jashtëzakonshëm në shërbim të kombit, në Shqipëri ai është shpallur Hero i Popullit. Gjeneralmajor Veli Dedi ndërroi jetë më 3 shkurt 1995 në Tiranë. Varrimi i tij u zhvillua me nderime të larta shtetërore, duke nderuar figurën e tij si veteran i Luftës së Spanjës, si komandant në operacionet çlirimtare të Departamentit të Marsejës, si ushtarak besnik i idealit kombëtar dhe si deputet shumëvjeçar i Rrethit të Bajram Currit.

Në ceremoninë mortore u lexuan telegramet e ngushëllimit nga Presidenti i Republikës, Ministria e Mbrojtjes dhe organizatat e veteranëve të Shqipërisë. Ndërkohë, përfaqësuesi i Ambasadës së Francës në Tiranë, në cilësinë e atasheut ushtarak, theksoi me emocion: “Më vjen keq që një shqiptar, i cili ka luftuar për çlirimin e popullit tim, e takoj vetëm pas vdekjes.”

Medvegja e vogël e Veli Dedit ndodhet në Stublinë

Aty ku rrënjët nuk u shkulën kurrë nga kujtesa, edhe pse njerëzit u detyruan të largohen nga toka e tyre.

Stublina nuk e ka harruar asnjëherë prejardhjen e saj, as emrat dhe veprat e bijve trima që dolën prej saj. Banorët e sotëm të Stublinës janë pasardhës të atyre familjeve që u shpërngulën dhunshëm nga lagjja Dediq e Medvegjës, duke marrë me vete jo vetëm dhimbjen e largimit, por edhe dinjitetin, kujtesën dhe krenarinë e origjinës.

Të parët e stublinasve u vendosën këtu duke e ndërtuar jetën mbi rrëfimet e gjyshërve, mbi fjalët që nuk u shuan kurrë për Medvegjën, për Dediqin dhe për njerëzit e mëdhenj që dolën nga ajo trevë.

Në ato rrëfime, emri i Veli Dedit zinte vend të veçantë si njeri, si luftëtar dhe si simbol i përkushtimit kombëtar. Thuhej se ai kishte kaluar një pjesë të jetës edhe në Stublinë, pak para se rruga e idealit ta çonte drejt Shqipërisë, aty ku do të shndërrohej në një figurë me përmasa kombëtare e ndërkombëtare.

“Nuk harrohet lehtë Medvegja, as fjalët dhe tregimet e gjyshërve tanë,” ata e kujtonin me pasion Dediqin, vendin prej nga u shpërngulën dhunshëm. Flisnin për Veli Dedin si për një njeri të madh, që i dha emër jo vetëm Medvegjës, por edhe kombit.

Stublina, në këtë kuptim, nuk është vetëm një vendbanim. Ajo është kujtesë e gjallë, është Medvegja e ruajtur në zemrat e njerëzve, është dëshmi se historia mund të shpërngulet fizikisht, por kurrë të mos harrohet. Dhe sa herë përmendet emri i Veli Dedit, Stublina flet, me zë krenarie, me emocion dhe me besnikëri ndaj rrënjëve të saj./rajonipress/