Raça, shkencëtari që hapi një faqe të re në historiografinë shqiptare

Prishtinë – Si njeri i urtë, punëtor, studiues i zellshëm e koleg i mirë, është kujtuar historiani Shkëlzen Raça. Kontributi shkencor i tij është vlerësuar lart në përvjetorin e parë të vdekjes. Ish-punonjësi i Institutit Albanologjik të Prishtinës ka dhënë një kontribut të veçantë në studimin e marrëdhënieve shqiptaro-greke.

Prej arritjeve më të mëdha të profesor Raçës ishin rezultatet kërkimore shkencore të zbulimit të “Evëtarit” të dytë të Naum Veqilharxhit, nxjerrja në dritë e të cilit e ka plotësuar kulturën shqiptare të periudhës së Rilindjes.

Për nder të tij, IAP-ja të mërkurën ka mbajtur tryezën shkencore “Kontributi i prof. dr. Shkëlzen Raçës në historiografinë shqiptare dhe ballkanike”.

Historiania nga Shqipëria, Ledia Dushku, ka thënë se marrëdhëniet mes shqiptarëve dhe grekëve identifikojnë natyrën e studimeve të profesorit Raçës, i cili vdiq në moshën 63-vjeçare.

“Ai është historiani i parë shqiptar që iu rrek tërësisht kësaj tematike duke e bërë pjesë thelbësore të librave të tij. Deri në atë moment trajtimi i marrëdhënieve mes dy fqinjëve nuk kishte qenë qëllim në vete për historiografinë shqiptare”, ka thënë Dushku.

Sipas saj, para se Raça t’i futej studimit për marrëdhëniet shqiptaro-greke, ato ishin trajtuar tërthorazi në kuadrin e historisë së Shqipërisë dhe kryesisht në ndikimin e paragjykimeve egoiste të kushtëzuara nga krenaria e theksuar kombëtare.

“Profesori i nderuar në të dy librat e tij, ‘Marrëdhënie shqiptaro-greke 1829 -1881’ dhe ‘Gjurmime në historinë shqiptare’ ka dalë jashtë këtyre kufizimeve duke pasuruar lëmin e studimeve historike në trajtimin real në fushën e marrëdhënieve”, ka thënë Dushku, tek ka shpalosur kumtesën e saj “Marrëdhëniet shqiptaro-greke në këndvështrimin e profesor Shkëlzen Raçës”.

Ndërsa historiani Pëllumb Xhufi ka thënë se kontributi më i madh i Raçës në studimin e marrëdhënieve shqiptaro-greke është në veprën “Shtegtimet dhe ngulimet e shqiptarëve në Greqi në shekujt XII-XVI”, që është botuar më 2004.

“Është një studim i thelluar që merr në shqyrtim një nga çështjet thelbësore të takimit të popullit shqiptar me atë grek, e vetmja monografi mbi këtë temë e realizuar nga një autor shqiptar”, ka thënë Xhufi.

Drejtori i Institutit Albanologjik të Prishtinës, Hysen Matoshi, ka thënë se përgjithësisht Shkëlzen Raça i priste qetë sfidat jetësore e profesionale, gjithnjë me një maturi të rrallë dhe racionalitet në veprime.

“Nuk bënte pjesë në grupin e atyre karaktereve njerëzore që ekzaltohen ose dëshpërohen lehtazi, as fluturonte dhe as zvarritej, kishte ritmin e tij të ecjes nëpër kohë”, ka thënë Matoshi.

Ka kujtuar që Raça kishte filluar punën në IAP në dhjetorin e vitit 1977 dhe ishte shembulli i harmonisë, balancës e ndërmjet dimensionit shpirtëror dhe koncepteve vetjake etike.

“Nuk qe aq i fuqishëm sa t’iu impononte çfarëdo qoftë të tjerëve, por gjithsesi ishte mjaftueshëm i fuqishëm sa ta sundonte vetveten, ta mbante të lidhur për parimësinë, për etikën e tij njerëzore e profesionale si shenjën më identifikuese e karakterit të tij”, ka thënë Matoshi.

Ndërsa Memli Krasniqi, shef i Degës së Historisë në IAP, ka thënë se për Raçën është mirë e ditur se në rrethet shkencore shqiptare dhe ballkanike ishte dhe vazhdon të jetë i njohur si ekspert në fushën e raporteve shqiptaro-greke, duke filluar që nga periudha mesjetare, ajo e Rilindjes Kombëtare e deri në kohën ndërmjet dy luftërave botërore.

“Pra, në shkrimet e tij ai përfshinte një histori pesëshekullore të marrëdhënieve ndërmjet këtyre dy fqinjëve homerikë, fillimisht duke i rikrijuar tablotë historike, që ndryshe të pashkruara dhe të paargumentuara, ato jo vetëm se mund të fshiheshin nga kujtesa historike, por edhe mund të shërbenin si armë propagandistike dhe politike e historianëve nacionalistë”, ka thënën Krasniqi. Sipas tij, Raça para lexuesit ka sjellë frymën e mirëkuptimit, të afrimit dhe të tolerancës, duke kontribuuar në një anë në unitetin kulturor dhe shpirtëror të shqiptarëve, por edhe të afrimit me fqinjët grekë.

Gjatë tryezës shkencore për veprimtarinë dhe studimet e Raçës kanë folur edhe Nuredin Ahmeti e Dalibor Jovanovski. Krejt në fillim është shfaqur dokumentari “Një jetë kushtuar dijes shqiptare” që i është kushtuar profesorit të ndjerë nga i biri i tij, Laureat Raça. E nxënësi i shkollës së muzikës “Prenk Jakova”, Arsim Gashi, ka interpretuar me violinë në nderim të veprës së Raçës.

© KOHA Ditore