Jetullah Haliti – Eti, akademiku shqiptar që e shndërroi artin në gjuhë universale të paqes dhe e vendosi Kosovën në hartën botërore të kulturës

Gjilan – Pak artistë shqiptarë kanë arritur që krijimtarinë e tyre ta shndërrojnë në një identitet ndërkombëtar, ndërsa edhe më të rrallë janë ata që kanë themeluar një drejtim të ri artistik, kanë ndërtuar ura kulturore mes popujve dhe kanë bërë që emri i Kosovës të lakohet në institucionet më prestigjioze të artit evropian. Në këtë elitë bën pjesë pa asnjë dilemë akademiku, piktori, skulptori, studiuesi dhe pedagogu Jetullah Haliti – ETI, një personalitet që prej më shumë se katër dekadash përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të artit bashkëkohor shqiptar në arenën ndërkombëtare.

Jetullah Haliti – ETI mbetet sot një nga emrat më të mëdhenj të artit shqiptar bashkëkohor, një krijues që nuk ka ndërtuar vetëm një karrierë të jashtëzakonshme personale, por edhe një filozofi të re artistike që vazhdon të studiohet, të vlerësohet dhe të frymëzojë brezat e rinj në Kosovë, Evropë dhe më gjerë. Ai është dëshmia se arti mund të jetë njëkohësisht identitet kombëtar, gjuhë universale dhe mision për paqen.

I lindur më 20 nëntor 1945 në Haxhaj të Gjilanit, Haliti ndërtoi bazat akademike në Fakultetin e Arteve Figurative të Universitetit të Prishtinës dhe studimet pasuniversitare i vazhdoi në Beograd. Që nga viti 1985 ai vepron si artist i pavarur në Evropë, ndërsa krijimtaria e tij është shndërruar në një ambasadë të kulturës shqiptare, duke e bërë emrin e Kosovës pjesë të galerive, muzeve dhe akademive më prestigjioze të kontinentit.

Sot, Jetullah Haliti është anëtar aktiv i Akademisë Evropiane të Arteve, anëtar i UNESCO-s, profesor universitar, kritik arti dhe një nga personalitetet më të vlerësuara të diasporës shqiptare në Zvicër. Përmes veprës së tij ai nuk ka promovuar vetëm estetikën artistike, por edhe vlerat universale të dialogut, humanizmit dhe paqes.

Një nga arritjet që e veçon në historinë e artit shqiptar është themelimi i Profundizmit, një drejtim origjinal artistik i periudhës postmoderne, i cili ndërthur filozofinë, simbolikën dhe abstraksionin në një gjuhë të re vizuale. Përmes këtij koncepti, Haliti e zhvendos pikturën nga dimensioni estetik drejt reflektimit filozofik, duke e kthyer artin në një dialog të vazhdueshëm mes njeriut, natyrës dhe universit.

Kritikët evropianë e kanë cilësuar krijimtarinë e tij si një art që nuk kufizohet në formë apo ngjyrë, por depërton në thellësitë e ndërgjegjes njerëzore. Pikërisht për këtë arsye, cikli monumental “Pëllumbat e Paqes” u bë një nga projektet më të njohura të tij dhe solli një vlerësim historik: Jetullah Haliti u propozua si kandidat për Çmimin Nobel për Paqe, duke u bërë artisti i parë shqiptar i arteve figurative që nominohet mbi bazën e një koncepti artistik kushtuar paqes universale.

Karriera e tij është e mbushur me suksese që tejkalojnë kufijtë kombëtarë. Ai ka realizuar rreth 90 ekspozita personale, ka marrë pjesë në mbi 200 ekspozita kolektive në Evropë dhe kontinente të tjera, ndërsa krijimtaria e tij përfshin më shumë se 100 cikle artistike të realizuara në pikturë, grafikë, skulpturë dhe vizatim. Mbi veprën e tij janë botuar qindra analiza, recensione dhe studime në mediat dhe revistat artistike ndërkombëtare, duke e renditur ndër artistët shqiptarë më të studiuar jashtë vendit.

Vlerësimet ndërkombëtare flasin vetë për dimensionin e tij artistik. Gjatë karrierës është nderuar me dhjetëra Medalje të Arta, Medalje të Argjendta, çmime Grand Prix, si dhe me titullin Akademik Evropian, ndërsa është shpallur disa herë artisti më i suksesshëm në sallonet ndërkombëtare të Akademisë Evropiane të Arteve në Belgjikë. Po ashtu është dekoruar me titullin Kalorës i Nderit i Arteve Evropiane, një privilegj që u jepet vetëm figurave me ndikim të veçantë në zhvillimin e artit evropian.

Përveç krijimtarisë artistike, Haliti ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm në edukimin estetik të brezave të rinj. Si profesor universitar ka ligjëruar metodikën e arteve figurative dhe disiplinat artistike, duke formuar qindra artistë të rinj. Ai është autor i projektit pedagogjik “Emancipimi i brezit të ri nëpërmjet edukatës së arteve figurative”, një platformë shkencore dhe edukative që promovon artin si instrument të zhvillimit intelektual dhe qytetar.

Një tjetër dimension i veçantë i veprimtarisë së tij është themelimi në Luksemburg i Institutit të Arteve Profundist – ETI, një qendër që synon promovimin e artit bashkëkohor dhe zhvillimin e kërkimeve artistike në hapësirën evropiane. Përmes këtij institucioni ai vazhdon të ndërtojë ura bashkëpunimi ndërmjet artistëve dhe kulturave të ndryshme.

Në pikturat dhe skulpturat e Jetullah Halitit nuk dominon vetëm forma artistike; aty bashkëjetojnë filozofia, historia, identiteti dhe paqja. Veprat e tij trajtojnë temat e ekzistencës njerëzore, dialogut ndërkulturor, lirisë, kujtesës historike dhe harmonisë mes njeriut dhe natyrës. Pikërisht kjo e ka bërë artin e tij të kuptueshëm dhe të vlerësuar jo vetëm nga publiku shqiptar, por edhe nga kritikët dhe artdashësit në mbarë botën.

Mottoja e tij – “Dëshiroj që drita e punimeve të mia të ndriçojë zemrat tuaja” – përmbledh më së miri filozofinë e një artisti që nuk e ka parë kurrë artin si dekorim, por si një mision kulturor, etik dhe njerëzor.

Jetullah Haliti – ETI mbetet një prej emrave më përfaqësues të artit shqiptar në arenën ndërkombëtare, një personalitet që me talentin, vizionin dhe përkushtimin e tij ka dëshmuar se arti mund të jetë një gjuhë universale e paqes, një instrument emancipimi dhe një ambasador i denjë i identitetit kulturor të Kosovës në botë.

Vlerësime ndërkombëtare, çmime dhe afirmimi i një artisti me dimension botëror

Një nga kulmet e karrierës artistike të akademikut Jetullah Haliti – ETI është propozimi i tij si kandidat për Çmimin Nobel për Paqe, falë ciklit monumental “Pëllumbat e Paqes”, një vepër që promovon dialogun, humanizmin dhe paqen universale. Propozimi u mbështet nga institucione mediatike publike dhe kritikë të njohur evropianë të artit, duke e bërë Halitin artistin e parë nga fusha e arteve figurative shqiptare që nominohet për këtë çmim prestigjioz ndërkombëtar.

Karriera e tij ndërkombëtare është kurorëzuar me një varg të jashtëzakonshëm çmimesh dhe dekoratash, të fituara në sallonet më prestigjioze të Akademisë Evropiane të Arteve (AEA) në Belgjikë, Francë dhe Zvicër. Në vitin 1997 u nderua me Medaljen e Artë në Sallonin e 27-të Ndërkombëtar të AEA-së dhe po atë vit fitoi titullin e lartë “Akademik Evropian”. Një vit më vonë, në 1998, fitoi sërish Medaljen e Artë në Sallonin e 28-të Ndërkombëtar dhe u dekorua me Diplomën e Kalorësit të Nderit të Arteve Evropiane, një nga vlerësimet më të larta që jep kjo akademi.

Seria e sukseseve vazhdoi edhe në vitet pasuese. Gjatë vitit 1999, Haliti u shpërblye me tri Medalje të Argjendta, respektivisht në Sallonin e 29-të të AEA-së në Belgjikë, nga Komiteti Kombëtar Francez i AEA-së në Paris dhe nga Komiteti Kombëtar Zviceran i AEA-së. Në vitin 2000 fitoi një tjetër Medalje të Argjendtë në Sallonin e 30-të Ndërkombëtar të AEA-së, ndërsa në të njëjtin vit themeloi në Luksemburg Institutin Profundist – ETI, një qendër e dedikuar zhvillimit dhe promovimit të filozofisë së tij artistike në vendet e Beneluksit dhe në Evropë.

Përveç veprimtarisë artistike, Haliti zhvilloi edhe një angazhim të fuqishëm diplomatik e humanitar, duke iu drejtuar personaliteteve botërore me thirrje publike për një zgjidhje të drejtë të çështjes së Kosovës, për të cilat mori edhe përgjigje zyrtare me shkrim. Po ashtu, në manifestimin kulturor “Flaka e Janarit 2001” në Gjilan, ai u nderua me Çmimin e Parë për Pikturë.

Nga viti 2001 e në vazhdim, Jetullah Haliti u bë një prej artistëve më të dekoruar të Akademisë Evropiane të Arteve. Ai fitoi Medalje të Arta në sallonet ndërkombëtare të viteve 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2007 dhe 2009, ndërsa në vitin 2002 u zgjodh Kryetar-Themelues i Komitetit Kombëtar Shqiptar të Akademisë Evropiane të Arteve, me seli në Gjilan. Po atë vit u shpërblye edhe me Medaljen e Artë Internacionale, duke konfirmuar statusin e tij si një nga artistët më të suksesshëm të akademisë.

Në vitin 2001 u zgjodh edhe Nënkryetar i Unionit të Artistëve Pa Kufij, me seli në Luksemburg, duke zgjeruar më tej ndikimin e tij në organizatat kulturore evropiane.

Ndër vlerësimet më prestigjioze të karrierës së tij veçohet Grand Prix – Médaille de Vermeille, që iu nda në vitin 2008 në Sallonin e 38-të të Akademisë Evropiane të Arteve, së bashku me bustin e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut në bronz, një simbol i njohjes së kontributit të tij të jashtëzakonshëm artistik.

Paralelisht me sukseset ndërkombëtare, Haliti zhvilloi një aktivitet të dendur ekspozues. Vetëm gjatë vitit 2009 organizoi gjashtë ekspozita personale në Shqipëri – në Elbasan, Durrës, Fier, Korçë, Pogradec dhe Gjirokastër – ndërsa në Kosovë hapi ekspozitë permanente në Istog dhe ekspozoi në Universitetin Mbretëror në Gjilan, duke dëshmuar lidhjen e pandërprerë me hapësirën kulturore shqiptare.

Kjo biografi e pasur me çmime, dekorata, ekspozita dhe përgjegjësi institucionale e rendit Jetullah Halitin – ETI ndër figurat më të vlerësuara të artit shqiptar në arenën ndërkombëtare. Veprimtaria e tij përfaqëson jo vetëm suksesin individual të një artisti, por edhe afirmimin e kulturës shqiptare në qendrat më të rëndësishme të artit evropian dhe botëror.

Profondizmi i Jetullah Halitit – filozofia artistike që sfidon kohën dhe kufijtë e postmodernes

Krijimtaria e akademikut dhe piktorit të njohur Jetullah Haliti – ETI nuk përfaqëson vetëm një opus të pasur artistik, por një filozofi të re të të menduarit në art, të cilën ai e ka kurorëzuar me themelimin e stilit origjinal Profondizëm. Ky koncept estetik dhe filozofik, i lindur nga kërkimi i vazhdueshëm për kuptimin e qenies dhe të ekzistencës njerëzore, sot konsiderohet një nga kontributet më autentike shqiptare në artin bashkëkohor evropian.

Kritikët e artit e përshkruajnë universin krijues të Jetullah Halitit si një teatër modern të ideve, ku filozofia, simbolika dhe abstraksioni bashkëjetojnë në një harmoni të pazakontë. Veprat e tij nuk synojnë të ofrojnë përgjigje të gatshme, por të nxisin reflektimin, duke e ftuar shikuesin të depërtojë përtej asaj që syri sheh dhe të eksplorojë dimensionet e padukshme të mendimit njerëzor.

Në qendër të këtij universi artistik qëndrojnë tre ngjyra themelore, të cilat për Halitin nuk janë vetëm elemente estetike, por bartëse të një simbolike të fuqishme filozofike. E bardha mishëron pastërtinë, sinqeritetin, jetën dhe paqen; e kuqja përfaqëson historinë, sakrificën, energjinë krijuese dhe transformimin, ndërsa e kaltra simbolizon pafundësinë, qetësinë shpirtërore dhe kërkimin e vazhdueshëm drejt së panjohurës. Në duart e artistit, këto ngjyra shndërrohen në një alfabet vizual përmes të cilit ndërtohet dialogu mes njeriut, natyrës dhe universit.

Në ciklet e tij më të njohura, si “Ngrohja Globale”, “Shkrirja e Akullnajave” dhe “Trekëndëshi i Bermudës”, Haliti trajton sfidat më të mëdha të qytetërimit bashkëkohor. Këto vepra nuk kufizohen në paraqitjen estetike të realitetit, por përfaqësojnë një reflektim të thellë mbi krizën ekologjike, misteret e ekzistencës dhe raportin e njeriut me natyrën. Përmes një gjuhe abstrakte dhe simbolike, ai ndërton një univers ku filozofia e Heraklitit, mendimi i Friedrich Nietzsche-s dhe intuita artistike bashkohen në një vizion të vetëm krijues.

Vetë Profondizmi mbështetet mbi parimin se thelbi i artit nuk qëndron në formën e jashtme, por në thellësinë e idesë. Në këtë rrymë artistike dominon përmbajtja filozofike mbi paraqitjen vizuale, ndërsa çdo vepër mbetet e hapur ndaj interpretimeve të ndryshme, duke i lënë shikuesit lirinë për të ndërtuar kuptimin e saj. Pikërisht kjo e bën Profondizmin një koncept dinamik, të pakufizuar dhe vazhdimisht të debatueshëm në qarqet akademike dhe artistike.

Stili i krijuar nga Jetullah Haliti tashmë është bërë objekt studimi për kritikë arti, studiues dhe profesorë universitarë brenda dhe jashtë hapësirës shqiptare. Analizat e deritanishme e konsiderojnë Profondizmin një nga qasjet më origjinale të postmodernes shqiptare, që synon të ndërtojë ura ndërmjet estetikës, filozofisë dhe dimensionit human të artit.

Përmes kësaj filozofie krijuese, Jetullah Haliti – ETI ka dëshmuar se arti nuk është vetëm një akt estetik, por një mënyrë e të menduarit, një instrument dialogu dhe një mision kulturor që sfidon kohën. Pikërisht për këtë arsye, Profondizmi sot nuk shihet vetëm si stil artistik, por si trashëgimia më e veçantë intelektuale që ky akademik shqiptar i ka dhënë artit bashkëkohor evropian.

Eti – Akademik Evropian, themelues i Profondizmit dhe një nga personalitetet më të vlerësuara të artit shqiptar bashkëkohor

“Dëshiroj që drita e punimeve të mia të ndriçojë zemrat tuaja.”
– Jetullah Haliti – ETI

Jetullah Haliti – ETI është një nga emrat më të njohur të artit figurativ shqiptar dhe evropian. Me një krijimtari që shtrihet në më shumë se pesë dekada, ai ka ndërtuar një identitet të veçantë artistik, duke u afirmuar si piktor, skulptor, studiues, pedagog dhe inovator i mendimit artistik bashkëkohor.

Formimi akademik dhe veprimtaria artistike

Haliti ka përfunduar Fakultetin e Arteve Figurative në Universitetin e Prishtinës, ndërsa studimet pasuniversitare i ka kryer në Beograd. Që nga viti 1985 ai mban statusin e artistit të pavarur, duke zhvilluar veprimtarinë e tij krijuese në Kosovë, Zvicër dhe në qendrat më të rëndësishme artistike të Evropës.

Ai është: anëtar i Shoqatës së Artistëve Figurativë të Kosovës; anëtar i UNESCO-s në Paris;
anëtar aktiv i Akademisë Evropiane të Arteve (AEA) që nga viti 1997.

Gjatë karrierës së tij ka realizuar mbi 80 ekspozita personale dhe ka marrë pjesë në më shumë se 200 ekspozita kolektive në Evropë dhe kontinente të tjera. Krijimtaria e tij përfshin mbi 100 cikle artistike, të realizuara në dhjetë teknika të ndryshme, si pikturë, grafikë, skulpturë, vizatim dhe qeramikë.

Mbi opusin e tij janë botuar më shumë se 500 artikuj në media dhe revista kombëtare e ndërkombëtare, ndërsa ai vazhdon të jetë edhe kritik e vlerësues i arteve figurative në nivel vendor dhe ndërkombëtar.

Themelues i Profondizmit

Një nga kontributet më të rëndësishme të Jetullah Halitit është krijimi i Profondizmit, një stil origjinal që përfaqëson një koncept të ri të postmodernes në artet figurative botërore.

Për promovimin dhe zhvillimin e kësaj filozofie artistike ai ka themeluar në Luksemburg Institutin e Arteve “Profondist – ETI”, të regjistruar zyrtarisht më 1 korrik 2001, i cili shërben si qendër studimore dhe promovuese për vendet e Beneluksit dhe Evropës.

Profondizmi është trajtuar në botime të shumta shkencore dhe artistike, ndërsa Akademia Evropiane e Arteve ka propozuar që ky koncept të përfshihet në terminologjinë ndërkombëtare të historisë së artit.

Pedagog dhe studiues

Krahas krijimtarisë artistike, Haliti ka dhënë kontribut të rëndësishëm edhe në arsim.

Ai është autor i projektit pedagogjiko-shkencor “Emancipimi i brezit të ri nëpërmjet edukatës së arteve figurative”, pjesë të të cilit janë botuar në revista pedagogjike dhe shkencore për më shumë se tri dekada.

Aktualisht është profesor në Universitetin e Prishtinës, ku ligjëron lëndën Metodika e Artit Figurativ, duke edukuar breza të rinj artistësh dhe pedagogësh.

Arti në shërbim të paqes

Një kapitull i veçantë i krijimtarisë së tij është cikli monumental “Pëllumbat e Paqës”, përmes të cilit arti shndërrohet në një mesazh universal të humanizmit dhe bashkëjetesës.

Falë këtij cikli artistik, Jetullah Haliti është propozuar nga institucione mediatike dhe kritikë të njohur evropianë si kandidat për Çmimin Nobel për Paqe, duke u bërë artisti i parë nga fusha e arteve figurative që propozohet për këtë vlerësim për kontributin e tij në promovimin e paqes përmes gjuhës universale të artit.

Një karrierë e kurorëzuar me vlerësime ndërkombëtare

Veprimtaria e Jetullah Halitit është nderuar me dhjetëra çmime prestigjioze ndërkombëtare.

Nga viti 1997 ai është laureuar vazhdimisht në sallonet ndërkombëtare të Akademisë Evropiane të Arteve në Belgjikë, Francë dhe Zvicër, duke fituar Medalje të Arta, Medalje të Argjendta, Grand Prix, Kupën Ndërkombëtare të AEA-së, si dhe titullin prestigjioz “Akademik Evropian”.

Në vitin 1998 u nderua edhe me Diplomën e Kalorësit të Nderit në radhët e Arteve Evropiane, ndërsa më vonë u zgjodh Nënkryetar i Unionit të Artistëve Pa Kufij me seli në Luksemburg dhe Kryetar-Themelues i Komitetit Kombëtar Shqiptar të Akademisë Evropiane të Arteve.

Po ashtu, përmes artit të tij ai ka sensibilizuar opinionin ndërkombëtar për çështjen e Kosovës, duke iu drejtuar personaliteteve më të rëndësishme botërore, ndër ta Bill Clinton, Jacques Chirac, Papa Gjon Pali II, Javier Solana, Flavio Cotti, Dr. Ibrahim Rugova, Alfred Moisiu dhe institucioneve të Bashkimit Evropian.

Ekspozitat personale të njohura

1979 – Gjilan (ekspozita e parë personale)
1980 – Preshevë
1982 – Shkup
1984 – Gjilan
1984, 1986, 1990, 1996 – Vernayaz, Zvicër
1988, 1996 – Galeria “Supersaxon”, Martigny, Zvicër
1992, 2000 – Galeria SMA, Gjenevë, Zvicër
1993 – Galeria Christian Sirret, Paris, Francë
1995 – Galeria Leonardo, Lozanë, Zvicër
1998 – Qendra Kulturore Shqiptare, Cyrih
1999 – Universiteti Popullor, Gjenevë
1999 – Galeria e Komunës Hesperange, Luksemburg
2000 – Hollandë (ekspozita e 54-t personale sipas shtypit të kohës).
2009 – Elbasan
2009 – Durrës
2009 – Fier
2009 – Korçë
2009 – Pogradec
2009 – Gjirokastër
2009 – Istog (ekspozitë permanente)
2009 – Universiteti në Gjilan
2010 – Muzeu i Kosovës (ekspozita e 89-të)
2010 – Galeria “Jozef”, Durrës (ekspozita e 90-të)
Pjesëmarrja në ekspozita kolektive

Jetullah Haliti ka marrë pjesë në mbi 200 ekspozita kolektive ndërkombëtare, të organizuara në:

Belgjikë
Francë
Zvicër
Luksemburg
Gjermani
Itali
Holandë
Shqipëri
Kosovë
vende të tjera të Evropës dhe kontinenteve të tjera.
Ciklet artistike (veprat tematike)

Në krijimtarinë e tij ai ka realizuar mbi 100 cikle artistike, ndër më të njohurit:

Pëllumbat e Paqës
Embrionet
Karbonizimet
Ngrohja Globale
Shkrirja e Akullnajave
Trekëndëshi i Bermudës
Homazh Jezus Krishtit
Dritarja Artistike
Portreti Tragjik
Rrënjët e Shpirtit
Peizazhe
Skulpturat në gur
Skulpturat në dru
Kompozime abstrakte
Profondizmi (cikli dhe koncepti filozofik që identifikon stilin e tij).

Veprat e botuara dhe publikimet

Mbi 500 artikuj, analiza dhe studime janë botuar për krijimtarinë e tij në media dhe revista kombëtare e ndërkombëtare; është autor i projektit shkencor-pedagogjik “Emancipimi i brezit të ri nëpërmjet edukatës së arteve figurative”, pjesë të të cilit janë botuar në revista pedagogjike dhe shkencore; ka publikuar shkrime, ese dhe kritika mbi artin figurativ; katalogët e ekspozitave të tij janë botuar në Kosovë, Zvicër, Belgjikë, Luksemburg dhe Shqipëri.

Eti i kushton fjalë të veçanta Agim Ramadanit: Heroi që jeton në ndërgjegjen e kombit

Jetullah Haliti – ETI ka shprehur vazhdimisht respekt të veçantë për Heroin e Kosovës, Agim Ramadanin, të cilin e ka vlerësuar si një personalitet unik që bashkoi artin me luftën për liri. Për Halitin, Agim Ramadani nuk ishte vetëm strateg ushtarak, por edhe poet e piktor, dëshmi se arti dhe atdhedashuria mund të ecin së bashku në shërbim të idealeve më të larta kombëtare.

Ai e ka konsideruar Agim Ramadanin jo vetëm si hero të luftës, por edhe si figurë me dimension artistik dhe intelektual, pasi Agim Ramadani ishte edhe poet dhe piktor.

Në intervista dhe aktivitete artistike, Haliti ka theksuar se arti dhe sakrifica për lirinë janë të pandashme, ndërsa figurën e Agim Ramadanit e ka përmendur si simbol të kësaj ndërthurjeje të idealit dhe krijimtarisë.

Në disa ekspozita dhe promovime të tij janë trajtuar tema të lirisë, paqes dhe sakrificës, ku është përmendur edhe Agim Ramadani si një nga figurat që frymëzojnë artin shqiptar bashkëkohor./rajonipress/