Nga shtypja historike te drejtësia ndërkombëtare: çështja e UÇK-së dhe Gjykatës Speciale në kontekstin e historisë së Kosovës

Nga Shefik Sadiku – Historia moderne e Kosovës është e lidhur ngushtë me përvojën e gjatë të shtypjes politike dhe kombëtare të shqiptarëve nën sundimin serb dhe jugosllav. Pas Konferencës së Londrës (1912–1913), kur Kosova dhe treva të tjera me shumicë shqiptare mbetën jashtë shtetit shqiptar dhe iu aneksuan Serbisë, filloi një periudhë e tensionuar dhe shpesh e dhunshme për popullsinë shqiptare. Dokumente historike dhe dëshmi të kohës flasin për politika represive, shpërngulje të detyruara, kolonizim me popullsi serbe dhe kufizim të të drejtave politike e kulturore të shqiptarëve. Kjo gjendje vazhdoi, me intensitete të ndryshme, si në Mbretërinë Jugosllave, ashtu edhe gjatë periudhës së Jugosllavisë socialiste nën Tito-n.

Edhe pse sistemi i Titos solli një farë autonomie për Kosovën, veçanërisht me Kushtetutën e vitit 1974, tensionet kombëtare nuk u shuan. Pas vitit 1989, me heqjen e autonomisë së Kosovës nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit, filloi një fazë e re represioni: largime masive nga puna, mbyllje institucionesh arsimore e kulturore në gjuhën shqipe dhe kontroll i ashpër policor. Në këto rrethana, shqiptarët organizuan forma të ndryshme të rezistencës: fillimisht paqësore, përmes institucioneve paralele dhe përfaqësimit politik, e më pas edhe përmes rezistencës së armatosur.

Në mesin e viteve ’90, në këtë kontekst lindi Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK). Ajo u paraqit si organizatë guerile, e përbërë kryesisht nga vullnetarë, me synimin e deklaruar për çlirimin e Kosovës nga pushteti serb. Konflikti u përshkallëzua në vitet 1998–1999, me operacione të ashpra të forcave serbe dhe me pasoja të rënda për popullsinë civile shqiptare: vrasje, dëbime masive dhe shkatërrime të gjera. Kriza humanitare çoi në ndërhyrjen ushtarake të NATO-s në pranverën e vitit 1999, pas së cilës forcat serbe u tërhoqën dhe Kosova kaloi nën administrim ndërkombëtar. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë, e cila është njohur nga një numër i madh shtetesh, por kundërshtohet nga Serbia dhe Rusia.

Megjithatë, historia e luftës nuk përfundoi me çlirimin. Në vitin 2010, pas raportit të senatorit zviceran Dick Marty në Këshillin e Evropës, u ngritën akuza serioze për krime të pretenduara të pjesëtarëve të UÇK-së, përfshirë pretendime për trafikim organesh dhe krime kundër civilëve. Këto zhvillime çuan, nën presion të konsiderueshëm ndërkombëtar, në themelimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës me seli në Hagë, të njohura si Gjykata Speciale. Kjo gjykatë ka mandat të trajtojë krimet e pretenduara të kryera nga pjesëtarë të UÇK-së gjatë dhe pas luftës.

Ndër të akuzuarit janë figura të larta politike dhe ish-udhëheqës të UÇK-së, përfshirë ish-presidentin Hashim Thaçi, Jakup Krasniqin, Kadri Veselin dhe Rexhep Selimin. Ata akuzohen për “Ndërmarrje të Përbashkët Kriminale”, me pretendimin se kanë qenë pjesë e një strukture që ka ndaluar, maltretuar dhe vrarë persona të konsideruar kundërshtarë, përfshirë serbë dhe shqiptarë të dyshuar si bashkëpunëtorë të Serbisë. Paraburgimi i tyre ka zgjatur me vite, duke ngjallur debat të gjerë në opinionin publik shqiptar për drejtësinë dhe proporcionalitetin e procedurave.

Përkrahësit e të akuzuarve theksojnë se UÇK-ja ishte një lëvizje çlirimtare që veproi në rrethana lufte dhe represioni, dhe se akuzat kanë prapavijë politike, duke synuar relativizimin e karakterit çlirimtar të luftës. Ata argumentojnë se në aktakuzë mungojnë prova të drejtpërdrejta që do të vërtetonin një plan të organizuar kriminal për marrjen e pushtetit, duke e parë procesin si të ndikuar nga dinamika politike ndërkombëtare dhe nga kundërshtimi i shtetësisë së Kosovës.

Nga ana tjetër, mbështetësit e Gjykatës Speciale theksojnë se drejtësia ndërkombëtare kërkon trajtim individual të përgjegjësisë penale, pavarësisht qëllimit politik të një lufte. Sipas kësaj qasjeje, lufta për çlirim nuk përjashton mundësinë që individë të caktuar të kenë kryer shkelje të ligjeve të luftës. Prandaj, procesi gjyqësor shihet si pjesë e përpjekjes për sundim të ligjit dhe për konsolidim demokratik.

Paraqitja e mbrojtjes nga të akuzuarit në Hagë dhe mobilizimi i madh qytetar në Prishtinë në mbështetje të tyre tregojnë se kjo çështje mbetet thellësisht emocionale dhe identitare për shumicën e shqiptarëve të Kosovës. Për shumëkënd, procesi nuk është vetëm juridik, por edhe simbolik: ai prek narrativën e luftës, sakrificën kolektive dhe legjitimitetin e shtetit të ri.

Në përfundim, çështja e UÇK-së dhe e Gjykatës Speciale duhet parë në një kornizë më të gjerë historike dhe juridike. Historia e shtypjes dhe luftës për vetëvendosje është pjesë e identitetit kolektiv shqiptar në Kosovë, por po ashtu ndërtimi i një shteti demokratik kërkon përballje me çdo pretendim për shkelje të ligjit, në mënyrë të drejtë dhe të paanshme. Vetëm një proces i bazuar në prova, transparencë dhe standarde ndërkombëtare mund të kontribuojë në një të ardhme më të qëndrueshme, ku drejtësia dhe dinjiteti kombëtar të mos përjashtojnë, por të plotësojnë njëra-tjetrën./rajonipress/