Kur lutja bëhet Atdhe

Nga Timo Mërkuri – Mbi poezinë “Jam lutur për vendin tim – Shqipërinë…” të Sabit Rrustemit.

“Jam lutur për vendin tim – Shqipërinë…” është një poezi ku lutja, dheu, gjuha dhe dhimbja e tjetrit hyjnë në të njëjtën hapësirë shpirtërore. Sabit Rrustemi nuk përpiqet ta na tregojë Nënën Tereze përmes biografisë. Ai kërkon të afrohet te bota e saj e brendshme, aty ku dashuria për vendin e lindjes nuk ndahet nga dashuria për njeriun dhe besimi te Hyji.

Poezia nis me formulën e njohur të lutjes: “Në emër të Atit, të Birit dhe të Shpirtit të Shenjtë”. Menjëherë pas Trinisë vjen dheu: “për atë Pjesë Dheu – Vendin tim”.

Këtu poezia vendos tonin e saj. Shqipëria nuk vihet përballë Hyjit; ajo hyn në lutje. Dheu bëhet pjesë e besimit, ndërsa atdheu nuk mbetet vetëm hapësirë gjeografike, po bëhet pjesë e qenies. Njeriu mund të largohet nga vendi, por vendi nuk largohet prej njeriut.

Pra, Shqipëria shfaqet në një lëvizje që nis nga deti dhe ngrihet drejt qiellit:
“që shtrihet përgjatë Jonit e Adriatikut
e ngrihet Alpeve të shqipeve drejt qiejve”

Joni dhe Adriatiku e hapin vendin drejt horizontit; Alpet e ngrenë atë lart dhe qiejt e çojnë përtej kufirit të tokës. Shqipëria këtu nuk përshkruhet. Ajo ngrihet.

Ndoshta këtu fillon të kuptohet edhe vetë natyra e kësaj lutjeje. Ajo nuk është lutje vetëm për një vend, por për një vend që mbart njerëz, kujtime, vuajtje dhe shpresë:
“jam lutur e po lutem përditë e për natë
uratë kam thënë për popullin tim”

“Jam lutur” dhe “po lutem” e nxjerrin lutjen nga e kaluara. Ajo nuk është një akt i kryer. Është një gjendje që vazhdon. Lutja nuk është diçka që Gonxhja e ka bërë dikur; ajo është bërë mënyrë jetese.

Pikërisht këtu poezia bëhet më njerëzore; dashuria për Shqipërinë nuk shprehet vetëm përmes krenarisë për vendin. Ajo kalon përmes vuajtjes së njerëzve të tij:
“edhe kur kam qenë në shtëpinë e Motrave të Dashurisë
e kam vuajtur për njerëzit që vuanin,
kur dhimbjet e tyre i fytja në shpirtin tim”

Ky është një nga çastet më të forta të poezisë. Nuk thuhet vetëm se ajo u ka shërbyer njerëzve që vuanin. Dhimbjet e tyre hyjnë në shpirtin e saj. Nuk qëndrojnë përballë saj. Bëhen të sajat.
Kjo e ndryshon edhe kuptimin e fjalës “dashuri”. Dashuria nuk është më ndjenjë e bukur që thuhet nga larg; është barrë e marrë përsipër. Është një lloj bashkëvuajtje.

Këtu poezia e Rrustemit del përtej një portreti të Nënës Tereze. Ajo ndërton një etikë të njeriut: të mos e shohësh dhimbjen e tjetrit si diçka që i përket vetëm atij. Kjo është arsyeja pse më vonë, kur poezia thotë: “për njeriun tonë e për tjetrin” fjala “tjetrin” bëhet e rëndësishme. Dashuria nis nga “njeriu ynë”, nga i afërti, nga vendi, por nuk mbyllet aty. Ajo hapet drejt tjetrit. Atdheu nuk bëhet kufi i dashurisë; bëhet pikënisje e saj.

Këtu ndodhet një nga paradokset e bukura të poezisë: sa më shumë Gonxhja i përket botës, aq më fort poezia e rikthen te rrënja. Universalja nuk e zhduk vendoren. Përkundrazi, lind prej saj.
Pastaj vjen një nga vargjet më të ngarkuara shpirtërisht:

“po e kam dashur si Hyjin
me thellësinë e shpirtit”
Sigurisht që kjo nuk është një deklaratë e zakonshme patriotike. Fjala “si” krijon një afërsi të pazakontë ndërmjet dashurisë për vendin dhe dashurisë shpirtërore – hyjnore. Shqipëria nuk është vetëm vendi ku ke lindur. Është diçka që është futur thellë në marrëdhënien tënde me qenien.

Në vijim vjen një nga figurat më të bukura të poezisë:
“se ai Dhe i Amës sime
është Djepi i Dritës që s’përendon”
Këtu, për mua, shprehet thelbi i poezisë.
Jo “At-Dheu”, po një formulim tjetër: “Dhe i Amës sime”. Fjala “Amë” e bën dheun të gjallë.

Nuk kemi më vetëm tokën si hapësirë. Kemi tokën si nënë, si origjinë, si vend të parë të përkatësisë.

Pastaj vjen “Djepi”. Dheu është rrënja, ndërsa djepi është fillimi i jetës. Mbi këtë djep vendoset “Drita”. Pra, në vetëm dy vargje, poeti bashkon tokën, amën, fëmijërinë, fillimin dhe përjetësinë.
“Djepi i Dritës që s’përendon” është një metaforë që e nxjerr Shqipërinë nga gjeografia dhe e çon në një hapësirë shpirtërore. Drita që nuk perëndon është ajo që vazhdon të jetojë edhe pasi njeriu largohet nga vendi ku ka lindur.

Kështu dheu nuk mbetet pas. Ai bëhet dritë e mbartur.
Pjesa e dytë e poezisë e thellon këtë gjendje:
“Do të lutem edhe pas ndërrimit të jetës
kudo të qëndroj e të dritësoj
për njeriun tonë e për tjetrin”
Lutja tani kalon edhe përtej jetës. Nuk është më vetëm një veprim i njeriut të gjallë. Është bërë një mënyrë ekzistence.
Rrustemi nuk e lë këtë lutje të humbasë në qiell. Ai e kthen përsëri në tokë:
“se lutjen e kam pjesë të shpirtit
të qiellit tim – qëllim jete
që më njëson me hirin e Hyjit
dhe ma mban etjen e pa shuar për veprim”

Këtu është një nga idetë më të bukura të poezisë. Lutja nuk është pasivitet. Përkundrazi, ajo e ushqen dhe e nxit veprimin.

“Etja e pa shuar për veprim” është shumë më tepër se një imtësi. Është përgjigjja që poeti i jep pyetjes se çfarë ndodh kur besimi zbret nga qielli në jetën e njeriut. Ai nuk e mbyll njeriun në lutje; e nxjerr prej saj drejt tjetrit.
Besimi bëhet dorë. Lutja bëhet vepër.

Këtu figura e Nënës Tereze merr një kuptim më të plotë: ajo nuk është vetëm gruaja që lutet, por ajo që e kthen lutjen në përgjegjësi ndaj njeriut.

Poezia gjen edhe një tjetër portë: gjuhën.
“Shqip i jam lutur Hyjit vetëm shqip
me gjuhën që e kupton vendi im
e kupton dhe flet e gjallon me të”

Këtu ndodh një nga kthesat më të bukura të saj. Shqipja nuk është thjesht mjet komunikimi me Hyjin. Ajo është gjuha që “e kupton vendi im”. Vendi, kështu, fiton një lloj jete njerëzore. Ai dëgjon. Kupton. Flet. Gjallon. Gjuha bëhet një atdhe i padukshëm.

Mund të largohesh nga toka. Mund të kalosh dete e kufij, por gjuha e parë mbetet brenda teje. Dhe përmes saj vendi vazhdon të jetojë.

Kjo është edhe arsyeja pse vargu “Shqip i jam lutur Hyjit vetëm shqip” ka një peshë shumë më të madhe se një pohim gjuhësor. Ai është një pohim identiteti, por i thënë në mënyrën më intime të mundshme: përmes lutjes. Njeriu nuk thotë vetëm se nga cili vend vjen. Ai tregon në cilën gjuhë i drejtohet Hyjit.

Pastaj poezia futet në një hapësirë edhe më të heshtur:
“në heshtjen time më të thellë
me dashurinë e paskajshme që lumnon
në mua në Ty e në secilin prej Nesh”

Këtu “unë”, “Ti” dhe “Ne” krijojnë një lëvizje të brendshme. Lutja nis nga vetja, shkon te Hyji dhe prej Hyjit hapet drejt të tjerëve.

Kjo është arsyeja pse poezia nuk mbetet as vetëm patriotike, as vetëm fetare. Ajo i bashkon të dyja përmes njeriut. Pas gjithë kësaj shfaqet emri “Gonxhe”:
“edhe kur isha Gonxhe e re
Motër e përvuajtur si shumë sosh”

Është një çast i bukur: monumenti zbret papritur në tokë. Para Nënës Terezë ishte Gonxhja. Para figurës botërore ishte vajza. Para shenjtores ishte njeriu.

Emri “Gonxhe” mbart edhe një bukuri të dyfishtë. Është emër vajze, por është edhe gonxhja e lules, ajo që ende nuk ka çelur. Nuk do të thotë se poeti ndërton patjetër një alegori të plotë mbi lulen, por emri vetë sjell një ndjesi fillimi, brishtësie dhe mundësie.

Kjo e bën figurën më njerëzore. Shenjtorja nuk shfaqet e gatshme. Poezia na lejon të shohim vajzën përpara shenjtores. Ajo vajzë është ende e lidhur me dheun, me gjuhën, me kujtesën.
Kështu harku i poezisë bëhet gjithnjë e më i qartë: nga dheu te lutja, nga lutja te dhimbja, nga dhimbja te veprimi, nga gjuha te universalja dhe, në fund, te Gonxhja.

Gonxhja nuk kthehet te ne vetëm si emër. Ajo vjen e lidhur me përvujtërinë:
“Motër e përvuajtur si shumë sosh
edhe kur iu fala përjetësisht hirit të Hyjit”

Fjala “përvuajtur” e mbron figurën nga shndërrimi në diçka të madhërishme. S’kemi një figurë të ngrirë në ikonë. Kemi një njeri që i është falur një misioni.

Pikërisht fjala “falë” e mbyll një tjetër rreth: ajo që nisi me lutjen, përfundon me përkushtimin. Lutja nuk është vetëm fjalë; është mënyrë për t’iu dhënë tjetrit përmes veprimit.
Kur rikthehemi te titulli, ai fillon të marrë një kuptim tjetër. “Jam lutur për vendin tim – Shqipërinë…” nuk është thjesht një të shprehur patriotik. Është një fjali që hap një hapësirë të tërë: pas Shqipërisë vijnë dheu, ama, gjuha, kujtesa, njerëzit, Hyji, dhimbja dhe shpresa. Atdheu këtu nuk klith, nuk bërtet. Ai lutet. Dhe ndoshta kjo është mënyra më e përvuajtur, por edhe më e thellë, për ta dashur.

Poezia nuk na thotë vetëm se Nëna Tereze e deshi Shqipërinë. Na lë të kuptojmë se ajo e mbajti atë brenda lutjes së saj, edhe atëherë kur jeta e çoi larg.

Dhe këtu titulli që i kam vënë këtij shkrimi, “Kur lutja bëhet atdhe”, merr kuptimin e plotë. Në poezinë e Rrustemit, lutja nis nga një vend konkret, nga ajo “Pjesë Dheu – Vendi im”, por pastaj e kapërcen kufirin e tokës. Ajo bëhet gjuhë, kujtesë, përgjegjësi, dashuri për tjetrin.

Në fund, gjithçka kthehet te “Dheu”.Te ai dhe që nuk është thjesht dhe. Te ajo Amë që nuk është thjesht tokë.Te ai Djep që nuk është vetëm fillim. Dhe te ajo Dritë që “s’perëndon”.

Kështu poezia bën një rreth të plotë. Nis me: “për atë Pjesë Dheu – Vendin tim” dhe kalon nëpër qiej, Hyjin, gjuhën, njeriun, veprimin e kujtesën, për t’u kthyer te origjina e saj shpirtërore.
Nga dheu te drita. Nga Gonxhja te Nëna Tereze. Nga lutja te veprimi. Nga “unë” te “Ne”.
Këtu qëndron edhe ajo që më duket më e bukur në poezinë e Sabit Rrustemit: Shqipëria nuk është vetëm vendi për të cilin Gonxhja lutet. Është vendi nga ku nis lutja. Lutja për Hyjin dhe për tjetrin.

Sarandë, gusht 2026

JAM LUTUR PËR VENDIN TIM – SHQIPËRINË …

Në emër të Atit, të Birit dhe të Shpirtit të Shenjtë
për atë Pjesë Dheu – Vendin tim
që shtrihet përgjatë Jonit e Adriatikut
e ngrihet Alpeve të shqipeve drejt qiejve
jam lutur e po lutem përditë e për natë
uratë kam thënë për popullin tim
edhe kur kam qenë në shtëpinë e Motrave të Dashurisë
e kam vuajtur për njerëzit që vuanin,
kur dhimbjet e tyre i fytja në shpirtin tim,
edhe kur jam nisur në udhë
as edhe një çast dhe për asnjë çmim
nuk e kam hequr nga mendja
po e kam dashur si Hyjin
me thellësinë e shpirtit
duke iu rrëfyer Emblemës së Besimit
me varfërinë e përvujtërinë e jetës
se ai Dhe i Amës sime
është Djepi i Dritës që s’përendon

II.

Do të lutem edhe pas ndërrimit të jetës
kudo të qëndroj e të dritësoj
për njeriun tonë e për tjetrin
se lutjen e kam pjesë të shpirtit
të qiellit tim – qëllim jete
që më njëson me hirin e Hyjit
dhe ma mban etjen e pa shuar për veprim
Shqip i jam lutur Hyjit vetëm shqip
me gjuhën që e kupton vendi im
e kupton dhe flet e gjallon me të
në heshtjen time më të thellë
me dashurinë e paskajshme që lumnon
në mua në Ty e në secilin prej Nesh
edhe kur isha Gonxhe e re
Motër e përvuajtur si shumë sosh
edhe kur iu fala përjetësisht hirit të Hyjit./rajonipress/