Kultura dhe zhvillimi historik i saj

Nga Arben Misini- Kultura sot, pa dyshim qё paraqet tёresinё e veprimtarive tё devotshme tё njё individi ose shoqërie. Përmes saj njeriu ka kultivuar prej kohёsh format mё tё pёrsosura tё jetёs : duke filluar qё nga kujdesi pёr pastёrtinё, mёnyrёn e tё ushqyerit, veshmbathjes, strehimit e deri te frymëmarrja e qetё normale ose ritmike, pa pёrjashtuar kёtu edhe mёnyrёn e qetësisë shpirtrore ose bindjes sё tijё fetare. Tё gjitha kёto veprimtari tё shoqёrisё, ekzistojnë si rezultat i devotshmёrisё , tё asaj qё ne e njohim si “kult” ose “kulturё” njerёzore .

Ёshtё plotёsisht e natyrshme qё edhe kultura si tërësi e veprimtarisё njerёzore ka kaluar nё shumё etapa tё zhvillimit tё saj historik, duke zёvendёsuar kёshtu vazhdimisht modelin e shprehive tё vjetra primitive , me modelet mё tё reja e tё pёrsosura tё cilat ne i quajmё “modё e kohёs”.

Nё kёtё mёnyrё forma e zhvillimeve kulturore tek tё gjitha shoqёritё e pёrbotshme ka kaluar nёpёr njё periudhё relativisht tё gjatё kohore, tё shoqёruara edhe me situata tё dhimbshme dramatike. Pos kohёs sё humbur me shekuj e mileniume, u dashtë tё sakrifikohen edhe gjenerata tё shumta tё njerëzve revolucionar , vetёm e vetёm qё tё arrihet deri tek njё epokё e revolucionit drastik kulturor me pёrmasa botёrore ashtu siç duket bota jonё sot.

Rezistenca mё e madhe ndaj disidentёve ( bartёsve) tё inovacioneve kulturore bёhej kryesisht nga fanatikёt tradicional, tё cilёve nuk u mungonte mbёshtetja e masave tё gjera shoqёrore tё cilёt me kёmbngulje ishin tё vendosur qё tё mbrojnё me çdo kusht vlerat antike – primitive tradicionale, tё cilat vlera shёndrrohen tërësisht edhe nё zakone.

Prandaj çdo pёrpjekje pёr tё ndryshuar vlerat kulturore tradicionale nё ato vende ku dominon njё shkallё e ultё edukativo – arsimore , nuk mund tё arrihet pa ndonjё kosto (haraq ) tё lartё, jo vetёm nё aspektin kohorё, por edhe material e njerëzor .

Natyrisht se kuptimi i kёsaj analize filozofike do t`i humbet po nuk u shoqёrua edhe nga shembujt e jetёs praktike. Aty ku pёr shumё shekuj me radhё njerёzit trashёguan zotin, por jo edhe mёshirёn e tij ndaj lirisё, shprehjes sё lirё dhe drejtёsisё . Aty ku pranohet njё ide dhe pёrjashtohen (djegen ) qindra ide tё tjera.

Natyrisht se kjo ёshtё bota pas sё cilёs orientohet njerёzia, pas njё vlere tё pёrbashkёt, botёkuptimi tё njëjtë si dhe sjelljeve tё kufizuar zakonore tradicionale . Kёshtu ndodh tek shumё shoqёri ; zgjohen herёt nё mёngjes , vizitohen nё tualet, ca minuta kohё shpenzojnё pёr kafe tё shoqёruara herher me njё tymosje duhani dhe marrin rrugёn pas punёve profitabile qё kanё pёrcaktuar qysh nё mbrёmje .

Ndёrsa kohen e lirё kryesisht ata e kalojnё pas argёtimeve tё kota . Veçanërisht kjo ёshtё e theksuar tek popujt gjysmё tё prapambetur, ku edukata kulturore shpirtёrore gjendet diku nё mes tё njё qorr sokaku. Kështu ndodh zakonisht tek ne, si shoqёri e kapur nё bisht tё shoqёrive moderne properёndimore . Ku edhe kohёn e lirё pas pёrfundimit tё punёve primare, mundohemi ta shёndrrojmё nё njё industri me tё lartё profitabile , si pёr ekonominё materiale , ashtu edhe pёr ekonominё psiqike spirtuale.

Nё kёto shoqёri pёrparimtare ekziston modeli i tё jetuarit nёn pёrfitim maksimal, edhe atёher kur ajo veprimtari e tyre ka krejtësisht karakter zbavitjen dhe kreacionin . Pra faktikisht tek shoqёritё moderne industrial, bota e kënaqёsisё nuk ёshtё e ndarё fare nga bota e pёrfitimit maksimal psikik material .

Prandaj pikёrisht kёtu qёndron edhe ajo pika diametralisht e kundёrt qё i ndanё popujt apo shoqёritё e zhvilluara nga ato tё mesme dhe fare pa zhvilluara.

Dallimi aq i lartё nga shoqёritё me kulturё tё ultё primitive qёndron pikërisht tek natyra e tyre kulturore , e cila gjatë gjithë historisё ka krijuar bindje tё fuqishme kuptimore e zakonore, ndёrsa thyerja e kёtyre shablloneve ёshtё pak sa e vёshtirё, sepse grupet e prapambetura fisnore endacake gjithё veprimtarinё e tyre kulturore e artistike u a kushtojnё atyre punëve tё cilat nuk sjellin asnjё dobi nё sferёn ё tyre materiale , e aq mё pak racionale edukativo arsimore.

Andaj bota e tyre ёshtё ajo qё fisnikёron trupin dhe shpirtin e tyre ёshtё vetёm ajo qё përmbush instinktet e tyre hedoniste kreative, jo ajo qё bёhet nё saje tё ndonjё shpёrblimi material . Jeta e tyre fisnike nuk guxon assesi tё poshtrohet pёrmes lidhjes materiale, ndonёse ajo racionalja ёshtё edhe mё absurde nё botëkuptimin e tyre pёrceptiv.

Vlerat e tyre kulturore janё njё mision i vetёm i pastёrtisё sё tyre nga bota tjetёr e zhytur nёn poshtrimin e shpёrblimeve materiale , tё cilat sipas shoqёrive primitive ushtrojnё njё presion tё fuqishёm negativ nё shpirtin e qiltёr tё njeriut, si nё aspektin nёnshtrimit ndaj pranimin e tyre , po ashtu edhe nёnshtrimin e vazhdueshёm depresiv qё e ndjen njeriu gjatё procesit tё grumbullimit tё kapitalit si dhe mirёmbajtjes qё kёrkojnё ato vlera material tё fituara me aq mund , djersё e sakrificё.

Kёtu do tё pёrfundojё edhe analiza jonё pёr kёto bindje diametralisht tё kundёrta qё gjinden nё embrionin e shumё kulturave tё ndryshme nё botё, tё cilat kanё domethëniet e tyre tё jetёs , nё çfarëdo mёnyre qё jetojnё ato. Duke hyrё kёshtu nё proceset enigmatike tё kritikave ose pikёpytjeve tё mёdha qё kanё vetё kёto kultura pёr njёra tjetrёn nё lidhje me atё se :

1 . A duhet tё jetojmё si skllevёr nё shёrbim tё pasurisё ?
2. Apo duhet tё jetohet si mbret nё skёterrёn e varfёrisё ?

Ndonёse do t’preferosh tё gjendesh i pёrafёrt me te dyja botëkuptimet e t`i takosh klasёs sё mesme tё shoqёrisё , e cila krahas aktiviteteve tё pёrbashkёta profesionale e fitim prurёse preferon edhe shpenzime tё mёdha materiale e kohore edhe nё shumё punё tё kota e aspak profitabile pёr vehten familjen e as shoqёrinё.

E ndonёse nuk mund ta lёmё dot pa pёrmendur kёtu disa prej tyre si ; interesimi rreth sportit (bastoreve sportive ) ndёrkombёtar, praktikimit tё rregullt tё ndonjё religjioni pa pagesё , interesimi i madh pas programeve televizive, humbja e kohёs kot pas politikave gazetareske ditore, interesimi pas thashe theme e pёrgojimeve lavdëruese e ofenduese, qëndrimi i gjatё nёpёr Kafiteri , Restorane, Bare pa ndonjё kriter produktiv social, pjesëmarrja e rregullt nё aktivitete hedoniste kreative si ; dasma , ahengje , apo edhe ceremoni tё tjera tё fatkeqësive , qofshin edhe ato mortore , pastaj investimet tjera nё luks , veshmbathje e dukje impresionante, e shumë e shumë veprimtari tё tjera tradicionale e zakonore pa ndonjё kriter shpёrblyes racional , ia zёnё vendin identitetit kulturor e madhёshtor tё mbarё njerёzimit, e qё njёherit ajo kanё tё vetmin mision etik tё “pёrfitimit maksiimal – dhe shpenzimit minimal” nё tёrё veprimtarinё madhёshtore tё jetёs sё njeriut , me çka ka bёrё qё bota tё ndriçoj nga kjo veprimtari multi – kulturore me tё gjitha pasurit dhe mangёsitё e arritura nga dora e civilizimit…

Arben Misini