Këshilli kombëtar shqiptar në luginën e Preshevës: institucion përfaqësues apo burim përçarjeje?

Nga Nexhmedin Saqipi – Historia e një ideje që synonte unitetin kombëtar, por që në praktikë shpesh u shndërrua në një arenë rivalitetesh politike dhe debatesh për legjitimitetin e përfaqësimit.

Para se të formohej Këshilli Kombëtar Shqiptar në Luginën e Preshevës në vitin 2010, ndër shqiptarët e këtij rajoni kishin qarkulluar disa iniciativa për krijimin e një institucioni të mirëfilltë kombëtar, i cili do të përfaqësonte në mënyrë autentike interesat e shqiptarëve në Serbi.

Një nga përpjekjet më serioze në këtë drejtim ishte krijimi i Këshillit Integrues të Shqiptarëve në Luginën e Preshevës, programi i të cilit ishte ndihmuar në përpilim nga juristi dhe akademiku i njohur dr. Esat Stavileci. Megjithatë, kjo nismë nuk arriti të marrë mbështetje të gjerë nga spektri politik shqiptar dhe përkrahje më të qartë pati vetëm nga Partia Demokratike Shqiptare në Luginë.

Që në atë kohë ishte e dukshme se mungesa e unitetit politik do ta vështirësonte krijimin e një institucioni që do të përfaqësonte në mënyrë të barabartë të gjithë shqiptarët e rajonit.

Përçarjet politike dhe dilemat rreth përfaqësimit

Mosmarrëveshjet dhe ndasitë që ekzistonin ndërmjet subjekteve politike shqiptare para më shumë se një dekade u reflektuan edhe në procesin e formimit të këtij institucioni.
Në atë kohë, një delegacion politikanësh dhe veprimtarësh nga Lugina kishte zhvilluar takime edhe me liderin e atëhershëm të opozitës në Kosovë, Albin Kurti, i cili kishte shprehur habinë për përçarjen e theksuar ndër shqiptarët e rajonit. Madje, në mënyrë kritike kishte pyetur: pse nuk po krijohet një organizim më i unifikuar politik në Luginë?

Megjithatë, zhvillimet politike morën një drejtim tjetër. Partia për Veprim Demokratik, e udhëhequr nga Riza Halimi, me mbështetjen e disa subjekteve të tjera politike vendosi ta formojë dhe regjistrojë Këshillin Kombëtar Shqiptar në Beograd, në përputhje me kornizën ligjore të Serbisë për këshillat e pakicave kombëtare.

Institucion institucional apo mekanizëm politik?

Argumenti kryesor për krijimin e këtij institucioni në formë zyrtare ishte përfitimi nga mekanizmat institucionalë që i ofronte sistemi juridik i Serbisë për pakicat kombëtare. Në këtë mënyrë, Këshilli mund të siguronte financime nga ministritë përkatëse, të kishte rol konsultativ në çështjet e arsimit, kulturës dhe informimit, si dhe të jepte rekomandime për drejtues institucionesh apo projekte të ndryshme.

Megjithatë, kritikët e këtij modeli kanë pohuar se funksionimi i Këshillit shpesh është perceptuar si i njëanshëm dhe i lidhur me interesa të caktuara politike, duke favorizuar disa subjekte dhe duke lënë jashtë të tjerat.

Për këtë arsye, që nga themelimi e deri më sot, Këshilli Kombëtar Shqiptar nuk ka arritur të fitojë mbështetjen e plotë të të gjitha partive politike dhe të një pjese të shoqërisë civile në Luginën e Preshevës.

Debati për financimin dhe legjitimitetin

Një tjetër çështje që ka nxitur debat është edhe mënyra e financimit të këtij institucioni. Ndryshe nga shumë këshilla të tjera të pakicave kombëtare në Serbi, Këshilli Kombëtar Shqiptar nuk merr pjesë rregullisht në ndarjen e fondeve të posaçme për pakicat, pasi financohet pjesërisht edhe nga institucionet e Kosovës dhe Shqipërisë.

Kjo situatë ka krijuar dilema të shumta: A është ky një institucion i integruar në sistemin institucional të Serbisë, apo një përfaqësim më i gjerë kombëtar që mbështetet nga shtetet shqiptare?

Koha për një qartësim politik dhe institucional

Në prag të zgjedhjeve të reja për këshillat kombëtare të pakicave në Serbi, të cilat pritet të organizohen gjatë këtij viti, shumë zëra në Luginën e Preshevës kërkojnë një qartësim të rolit dhe funksionit të Këshillit Kombëtar Shqiptar.

Debati kryesor mbetet: A duhet ky institucion të vazhdojë të funksionojë si këshill institucional i pakicës shqiptare në kuadër të sistemit të Serbisë, apo duhet të reformohet në një organ më gjithëpërfshirës që gëzon konsensus më të gjerë politik dhe shoqëror?

Një ide kontroverse: dy këshilla shqiptare?

Në diskursin publik është shfaqur edhe një ide jo e zakonshme: krijimi i dy strukturave paralele – një këshill institucional në kuadër të sistemit të Serbisë dhe një këshill kombëtar më të gjerë që do të funksiononte si platformë gjithëpërfshirëse për çështjet kombëtare të shqiptarëve në Luginën e Preshevës.

Edhe pse kjo ide mbetet e debatueshme, disa analistë argumentojnë se në një realitet ku ekzistojnë shumë parti politike, organizata dhe institucione fetare e shoqërore, bashkëjetesa e dy strukturave mund të jetë më funksionale sesa ekzistenca e një institucioni që nuk gëzon konsensus të plotë.

Mes unitetit dhe fragmentimit

Historia e Këshillit Kombëtar Shqiptar në Luginën e Preshevës pasqyron një realitet më të gjerë politik: vështirësinë e shqiptarëve të këtij rajoni për të ndërtuar një platformë të përbashkët për përfaqësimin e interesave kolektive.

Në fund të fundit, sfida kryesore nuk është vetëm ekzistenca e një institucioni, por aftësia e tij për të krijuar unitet, besim dhe përfaqësim të barabartë për të gjithë shqiptarët e Luginës së Preshevës. Vetëm në këtë mënyrë ai mund të shndërrohet nga një institucion i kontestuar në një faktor real të zhvillimit politik, kulturor dhe kombëtar në këtë rajon.
Mesazhi
Në një kohë kur shqiptarët e Luginës së Preshevës përballen me sfida të shumta politike, institucionale dhe demografike, nevoja për unitet, përgjegjësi dhe vizion të përbashkët është më e madhe se kurrë. Institucionet që pretendojnë të përfaqësojnë interesat kombëtare duhet të jenë mbi interesat partiake, mbi kalkulimet e ngushta politike dhe mbi logjikën e përjashtimit.

Këshilli Kombëtar Shqiptar, si çdo institucion tjetër që flet në emër të komunitetit, duhet të jetë shtëpi e përbashkët e të gjithë shqiptarëve, e hapur për bashkëpunim, dialog dhe përfaqësim të barabartë. Legjitimiteti i një institucioni nuk ndërtohet vetëm mbi bazën ligjore, por mbi besimin që gëzon tek qytetarët dhe tek spektri i gjerë politik e shoqëror.

Nga ana tjetër, edhe partitë politike, shoqëria civile dhe intelektualët kanë përgjegjësi që të mos e shndërrojnë këtë çështje në një arenë përplasjesh të pafundme, por në një mundësi për ndërtimin e një platforme të përbashkët kombëtare për të ardhmen e shqiptarëve në Luginën e Preshevës.

Sepse në fund të fundit, historia ka dëshmuar se kur shqiptarët janë të ndarë, humbasin të gjithë; kur janë të bashkuar, fitojnë të gjithë. Prandaj, më shumë se debate sterile, sot kërkohet maturi politike, përgjegjësi institucionale dhe vullnet i sinqertë për të ndërtuar institucione që i shërbejnë vërtet komunitetit. Vetëm kështu Lugina e Preshevës mund të ecë përpara me dinjitet, stabilitet dhe shpresë për të ardhmen.

(Autori është publicist, kryetar i Shoqërisë civile dhe drejtues i Shoqatës së Gazetarëve “Etika” nga Lugina e Preshevës)