Halim Hasani vjen me “5555 aforizma” – një rrugëtim i gjatë i urtësisë, ironisë dhe mendimit shqiptar

Nga Sevdail Hyseni – Një vepër voluminoze me 5555 aforizma, ku fjala e shkurtër shndërrohet në mendim të thellë, ndërsa ironia bëhet pasqyrë e shoqërisë dhe e kohës sonë.

Aforisti i njohur nga Dobrosini i Luginës së Preshevës, Halim Hasani, vjen para lexuesve me librin e tij të ri, të titulluar “5555 Aforizma (Fjalë të urta, konstatime, shprehje, frazeologjizma)”, një botim që shënon një tjetër etapë të rëndësishme në krijimtarinë e tij letrare dhe pasuron fondin e aforistikës shqiptare. Përmes kësaj vepre voluminoze, autori dëshmon edhe një herë përkushtimin e tij shumëvjeçar ndaj fjalës së shkruar, mendimit kritik dhe artit të shprehjes së ideve të mëdha përmes fjalëve të pakta.

Me 704 faqe dhe një përmbledhje prej 5555 aforizmash, libri i ri përfaqëson frytin e një pune të gjatë krijuese, të mbështetur në vëzhgimin e vazhdueshëm të jetës, përvojës njerëzore dhe realitetit shoqëror. Ai vjen si rezultat i një rrugëtimi letrar që nis në vitin 1993 dhe vazhdon prej më shumë se tri dekadash, gjatë të cilave Halim Hasani e ka kultivuar aforizmin si një formë të veçantë të shprehjes artistike, filozofike dhe kritike.

Për autorin, aforizmi nuk është thjesht një fjali e shkurtër apo një mendim i përmbledhur. Ai është një mënyrë për të depërtuar në thelbin e dukurive, për të vënë në pikëpyetje të vërteta të pranuara pa reflektim dhe për të zbuluar kontradiktat që shpesh fshihen pas fjalëve, veprimeve dhe sjelljeve njerëzore. Në këtë kuptim, “5555 Aforizma” synon të jetë më shumë se një përmbledhje shprehjesh: një hapësirë reflektimi mbi njeriun, shoqërinë dhe kohën në të cilën jetojmë.

Aforizmi – arti i të thënit shumë me pak fjalë

Aforizmi është një nga format më të përmbledhura dhe njëkohësisht më kërkuese të krijimtarisë letrare. Ai kërkon mendim të kthjellët, ndjeshmëri ndaj gjuhës, aftësi vëzhguese dhe mjeshtëri për ta shndërruar një përvojë, një dukuri apo një të vërtetë njerëzore në një formulim të shkurtër, por domethënës. Në pak fjalë, aforisti duhet të krijojë një mendim që jo vetëm lexohet, por edhe nxit reflektim, ngjall diskutim dhe mbetet gjatë në kujtesën e lexuesit.
Pikërisht në këtë hapësirë krijuese është përqendruar Halim Hasani, duke ndërtuar ndër vite një profil të dallueshëm letrar. Në aforizmat e tij ndërthuren urtia popullore, përvoja jetësore, ironia, humori, filozofia dhe vështrimi kritik ndaj realitetit. Këto elemente i japin krijimtarisë së tij një karakter të veçantë, ku fjala e shkurtër nuk është kufizim i mendimit, por mjet për ta përqendruar dhe përforcuar atë.

Aforizmi e fton lexuesin të ndalet, të mendojë dhe, herë-herë, ta shohë veten apo mjedisin përreth nga një këndvështrim tjetër. Ai mund të jetë një konstatim i drejtpërdrejtë, një vërejtje ironike, një këshillë e urtë apo një kritikë e mbështjellë me humor. Në të gjitha këto forma, forca e tij qëndron te aftësia për të thënë shumë pa u zgjatur dhe për të krijuar kuptime që shkojnë përtej fjalisë së shkruar.

Në këtë traditë letrare, krijimtaria e Hasanit mbështetet në vëzhgimin e marrëdhënieve njerëzore, të sjelljeve individuale dhe të dukurive shoqërore. Përmes një gjuhe të përmbledhur, autori i drejtohet lexuesit duke e nxitur të reflektojë mbi vlerat, moralin, përgjegjësinë, drejtësinë, pushtetin dhe paradokset e jetës së përditshme.

Nga “Aforizma të kohës” te “5555 Aforizma”

Rrugëtimi krijues i Halim Hasanit në fushën e aforistikës nisi në vitin 1993, me botimin e librit “Aforizma të kohës”. Ky fillim shënoi pikënisjen e një angazhimi të gjatë letrar, i cili u zhvillua përmes botimeve të njëpasnjëshme dhe përmbledhjeve që pasqyrojnë vazhdimësinë e punës së tij krijuese.

Në vitin 2005, ai botoi “200 Aforizma”, ndërsa në vitin 2008 erdhi me librin “Aforizma bashkëkohorë”. Rrugëtimi vijoi në vitin 2012 me “Fjalë nëpër kohë”, në vitin 2013 me “Fjali me inxhi” dhe në vitin 2014 me “Fjali pa mahi”. Këto botime dëshmojnë për interesimin e vazhdueshëm të autorit për gjuhën, mendimin e përmbledhur dhe mundësitë shprehëse të aforizmit.

Një hap tjetër në këtë rrugëtim ishte botimi i “2400 Aforizma” në vitin 2016, i ndjekur nga “600 Aforizma” në vitin 2018 dhe kompleti “3000 Aforizma” në vitin 2019. Në vitin 2022, Hasani publikoi “4000 Aforizma”, duke e zgjeruar më tej korpusin e tij krijues. Ndër botimet e mëvonshme bën pjesë edhe “Kokën e jap, tokën s’e jap” (2025), ndërsa “5555 Aforizma” përfaqëson një tjetër pikë të rëndësishme në zhvillimin e kësaj krijimtarie.

Ky varg botimesh dëshmon për një autor që i është përkushtuar një zhanri të caktuar letrar, duke e trajtuar atë si një fushë të vazhdueshme kërkimi dhe përpunimi krijues. Përtej numrit të aforizmave, rëndësi ka këmbëngulja për të mbledhur, sistemuar dhe përcjellë mendime që lidhen me përvojën njerëzore dhe me ndryshimet e realitetit shoqëror.

Kalimi nga një përmbledhje në tjetrën mund të shihet edhe si zgjerim i një arkivi të mendimit të përmbledhur, ku përvoja e viteve, vëzhgimet e autorit dhe reflektimet mbi kohën gjejnë shprehje përmes një forme letrare që kërkon përqendrim dhe saktësi.

Ironia si mjet për të zbuluar paradokset e shoqërisë

Një nga veçoritë e aforizmit është aftësia për ta vënë realitetin në diskutim pa pasur nevojë për shpjegime të gjata. Një fjali e goditur mund të zbulojë një kundërthënie, të vërë në pah një sjellje të papërgjegjshme apo të nxjerrë në sipërfaqe një të vërtetë që shpesh anashkalohet. Në këtë kuptim, ironia dhe humori përbëjnë mjete të rëndësishme të shprehjes aforistike.
Në krijimtarinë e këtij zhanri, ironia nuk shërben vetëm për të argëtuar. Ajo mund të shndërrohet në një formë të kritikës shoqërore, duke e ndihmuar lexuesin të kuptojë më mirë kontrastin ndërmjet asaj që thuhet dhe asaj që bëhet, ndërmjet parimeve të shpallura dhe sjelljeve konkrete, si dhe ndërmjet aspiratave njerëzore dhe realitetit të përditshëm.
Fuqia e një aforizmi qëndron pikërisht në këtë aftësi për ta përqendruar kritikën në një formulim të shkurtër. Ai nuk e imponon domosdoshmërisht përfundimin, por i jep lexuesit mundësinë të nxjerrë vetë domethënien e tij. Për këtë arsye, aforizmi mund të lexohet si një mendim i pavarur, por edhe si pjesë e një diskutimi më të gjerë mbi jetën dhe shoqërinë.
Vëzhgimi i marrëdhënieve njerëzore, i sjelljeve publike dhe i paradokseve të kohës e bën këtë formë letrare veçanërisht të përshtatshme për të trajtuar çështje që mbeten aktuale në periudha të ndryshme. Ndryshojnë rrethanat, brezat dhe mënyrat e jetesës, por shumë prej dilemave që lidhen me karakterin, interesin personal, përgjegjësinë dhe moralin vazhdojnë të jenë pjesë e përvojës njerëzore.

Përmes kësaj perspektive, aforizmi fiton një vlerë që shkon përtej çastit kur është shkruar. Ai mund të ruajë aktualitetin e vet pikërisht sepse trajton çështje që përsëriten në forma të ndryshme, duke e ftuar lexuesin ta krahasojë mendimin me realitetin që përjeton.

Urtia popullore dhe gjuha si pasuri krijuese

Një tjetër dimension i rëndësishëm i aforistikës është lidhja e saj me traditën e fjalëve të urta dhe me përvojën e akumuluar ndër breza. Në kulturën shqiptare, fjala e urtë ka qenë një mënyrë e rëndësishme e përcjelljes së përvojës, e këshillës dhe e vlerësimit moral. Ajo ka shoqëruar jetën familjare e shoqërore dhe ka shërbyer si mjet për të shprehur ide që, në rrethana të caktuara, mund të kërkonin shumë fjalë për t’u shpjeguar.

Aforizmi bashkëkohor e ruan këtë lidhje me traditën, por njëkohësisht e zgjeron hapësirën e vet shprehëse. Ai mund të mbështetet në urtinë popullore, por edhe të përpunojë ide të reja, të trajtojë dukuri moderne dhe të krijojë forma të veçanta të ironisë e të kritikës.

Vetë nëntitulli i librit të Halim Hasanit, “Fjalë të urta, konstatime, shprehje, frazeologjizma”, e paraqet këtë hapësirë të gjerë të interesimit gjuhësor dhe krijues. Ai sugjeron një ndërthurje të formave të ndryshme të shprehjes, ku fjala e urtë, konstatimi dhe fraza marrin kuptim përmes përvojës, kontekstit dhe mënyrës se si ndërtohet mendimi.

Gjuha, në këtë kontekst, nuk është vetëm mjet komunikimi, por edhe bartëse e kujtesës kulturore dhe e mënyrës se si një shoqëri e interpreton jetën. Pasuria e shprehjeve, nuancat e kuptimit dhe aftësia për të krijuar formulime të goditura janë pjesë e rëndësishme e identitetit të një vepre aforistike.

Për letërsinë shqipe, kultivimi i këtij zhanri përbën një kontribut të vlefshëm edhe në ruajtjen dhe zhvillimin e shprehësisë gjuhësore. Aforizmi kërkon një gjuhë të kursyer, por jo të varfër; një mendim të drejtpërdrejtë, por jo të cekët; dhe një formulim që, pavarësisht shkurtësisë, krijon hapësirë për interpretime të ndryshme.

Një botim voluminoz dhe një etapë e re krijuese

Libri “5555 Aforizma”, me 704 faqe, është botuar në kuadër të Shtëpisë Botuese “Kurora” në Gjilan. Redaktor i veprës është Hysen Keqiku, ndërsa recensent është Sevdail Hyseni.
Përmasat e këtij botimi dëshmojnë për një përmbledhje të gjerë, e cila u ofron lexuesve mundësinë të njihen me një numër të madh mendimesh, konstatimesh dhe shprehjesh të përmbledhura. Një vepër e tillë mund t’u shërbejë jo vetëm lexuesve të interesuar për letërsinë, por edhe atyre që kërkojnë mendime të shkurtra për t’u ndalur, për të reflektuar dhe për të nxitur diskutime mbi çështje të ndryshme të jetës.

Rëndësia e një përmbledhjeje aforistike nuk matet vetëm me numrin e faqeve apo me sasinë e shprehjeve që përmban. Ajo lidhet edhe me mundësinë që mendimet e paraqitura të krijojnë marrëdhënie me përvojën e lexuesit, të nxisin pyetje dhe të hapin shtigje të reja interpretimi. Një aforizëm mund të lexohet në pak sekonda, por domethënia e tij mund të kërkojë shumë më tepër kohë për t’u kuptuar.

Në këtë aspekt, botimi i ri i Halim Hasanit përbën një ftesë për lexim të ngadalshëm dhe reflektim. Lexuesi mund ta hapë librin në faqe të ndryshme, të ndalet te një mendim i veçantë, ta krahasojë me përvojën e vet dhe të rikthehet tek ai në momente të tjera. Kjo është një nga veçoritë e aforizmit: ai nuk e shteron domosdoshmërisht kuptimin me leximin e parë.
Vepra shënon gjithashtu një etapë të rëndësishme në vazhdimësinë e krijimtarisë së autorit, i cili, përmes botimeve të njëpasnjëshme, ka dëshmuar përkushtimin ndaj një zhanri që kërkon punë të vazhdueshme, vëmendje ndaj gjuhës dhe aftësi për ta përmbledhur mendimin në forma të goditura.

Kontribut për aforistikën shqiptare dhe kulturën e Luginës së Preshevës

Krijimtaria letrare e autorëve nga Lugina e Preshevës është pjesë e rëndësishme e mozaikut kulturor shqiptar. Përmes veprave të tyre, shkrimtarët dhe krijuesit e kësaj treve kontribuojnë në pasurimin e letërsisë shqipe, në ruajtjen e shprehjes gjuhësore dhe në përcjelljen e përvojave që burojnë nga realiteti i tyre jetësor e shoqëror.

Në këtë kontekst, rrugëtimi krijues i Halim Hasanit nga Dobrosini përbën një shembull të angazhimit afatgjatë në një fushë të veçantë të letërsisë. Përkushtimi i tij ndaj aforizmit dhe botimi i përmbledhjeve të njëpasnjëshme dëshmojnë se krijimtaria letrare mund të zhvillohet përmes punës së vazhdueshme, këmbënguljes dhe besimit në vlerën e fjalës.

Njëkohësisht, botime të tilla e bëjnë më të dukshëm kontributin e krijuesve nga Lugina e Preshevës në jetën kulturore shqiptare. Ato dëshmojnë për ekzistencën e një veprimtarie letrare që, pavarësisht sfidave dhe rrethanave, vazhdon të prodhojë vepra dhe të krijojë ura komunikimi me lexuesit.

Aforistika, për shkak të natyrës së saj të përmbledhur, ka mundësi të depërtojë te një rreth i gjerë lexuesish. Një mendim i shkurtër mund të lexohet lehtësisht, të mbahet mend dhe të ndahet me të tjerët, duke u bërë pikënisje e një bisede apo reflektimi. Kjo e bën zhanrin të përshtatshëm edhe për komunikimin e kohës sonë, kur mesazhet e shkurtra kanë fituar një prani të madhe në jetën publike.

Megjithatë, vlera e aforizmit nuk qëndron vetëm te shkurtësia. Ajo që e dallon një formulim të goditur është aftësia për të bartur një mendim me peshë, për të krijuar një këndvështrim të veçantë dhe për ta nxitur lexuesin të shohë përtej kuptimit të parë të fjalëve.

Fjala e shkurtër, mendimi që vazhdon

Me botimin e “5555 Aforizma”, Halim Hasani e zgjeron më tej veprimtarinë e tij krijuese dhe sjell para lexuesve një vepër që përmbledh përvojën e një rrugëtimi të gjatë letrar. Nga libri i parë, “Aforizma të kohës”, i botuar më 1993, deri te përmbledhja e re me 5555 aforizma, krijimtaria e tij shfaqet si një dëshmi e këmbënguljes për ta kultivuar fjalën e shkurtër dhe mendimin e përqendruar.

Përtej vëllimit të veprës, ky botim rikthen vëmendjen te rëndësia e reflektimit, e gjuhës së pasur dhe e kritikës së argumentuar në jetën kulturore e shoqërore. Në një kohë kur informacioni qarkullon me shpejtësi dhe mendimet shpesh shprehen pa u përpunuar mjaftueshëm, aforizmi mbetet një formë që kërkon saktësi, përqendrim dhe përgjegjësi ndaj fjalës.

Një mendim i mirë nuk ka nevojë të jetë i gjatë për të qenë domethënës. Ai duhet të ketë qartësi, peshë dhe aftësi për të zgjuar te lexuesi një pyetje, një dyshim apo një përfundim të ri. Pikërisht këtu qëndron sfida dhe bukuria e aforizmit: të shprehë shumë, duke përdorur pak fjalë.

Libri “5555 Aforizma” vjen kështu si një tjetër dëshmi e përkushtimit të Halim Hasanit ndaj këtij arti të veçantë të shprehjes, duke i dhënë lexuesit mundësinë të ndalet te fjala, të reflektojë mbi kuptimin dhe ta shohë realitetin me një vështrim më të vëmendshëm.
Në fund, vlera e një aforizmi nuk qëndron vetëm te ajo që thotë autori, por edhe te mendimi që zgjon te lexuesi. Sepse fjala mund të jetë e shkurtër, por, kur mbart urti dhe domethënie, jehona e saj mund të jetë shumë më e gjatë se vetë fjalia.

“5555 Aforizma” është një tjetër kapitull në rrugëtimin letrar të Halim Hasanit dhe një ftesë për ta parë jetën përmes fuqisë së fjalës, mprehtësisë së ironisë dhe thellësisë së mendimit./rajonipress/