Salih Kabashi, zëri i papërkulur i publicistikës shqiptare: nga polemikat në shtypin jugosllav te “Alternativa” dhe ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës

Gjilan – Në historinë e publicistikës shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX, emri i Salih Kabashit zë një vend të veçantë, jo vetëm për vëllimin dhe larminë e veprimtarisë së tij si gazetar, reporter, udhëpërshkrues, botues e shkrimtar, por mbi të gjitha për dimensionin intelektual dhe politik të një gazetarie të ushtruar në kushte presioni, censurimi dhe përndjekjeje. Në gazetarinë dhe publicistikën e tij, Salih Kabashi nuk ka qenë kurrë një dëshmitar i heshtur i kohës. Ai ka qenë brenda saj, përballë saj dhe shpesh kundër saj.

Ka njerëz që koha i bart mbi supe dhe ka të tjerë që, me praninë, fjalën dhe veprën e tyre, e sfidojnë kohën. Salih Kabashi i përket kësaj kategorie të rrallë. Ai është nga ata njerëz të cilët nuk e kanë njohur frikën si mënyrë jetese dhe nuk e kanë pranuar të përkulen para rrethanave, sado të vështira e kërcënuese të kenë qenë ato. Ka jetuar dhe ka vepruar vertikalisht, me një autoritet që nuk buronte nga pushteti, por nga dija, karakteri, përvoja dhe fuqia e fjalës.

Salih Kabashi – një jetë e jetuar vertikalisht, me fjalën si guxim dhe letërsinë si strehë

Në gazetarinë dhe publicistikën e tij, Salih Kabashi nuk ka qenë kurrë një dëshmitar i heshtur i kohës. Ai ka qenë brenda saj, përballë saj dhe shpesh kundër saj. Në periudha kur fjala kishte çmim, ai zgjodhi ta thoshte; kur e vërteta kërkonte guxim, ai zgjodhi ta shkruante; kur heshtja dukej më e sigurt, ai zgjodhi polemikën, argumentin dhe qëndrimin. Por guximi i tij nuk ishte i pamatur. Ishte një guxim i matur, i mbështetur mbi dije dhe vetëdije, mbi bindjen se intelektuali nuk mund të jetë neutral përballë padrejtësisë.

Kabashi është, pa dyshim, një nga ata udhëtarë të mëdhenj të fjalës shqipe që e kanë parë botën jo vetëm me sytë e gazetarit, por edhe me kureshtjen e shkrimtarit. Ka ecur nëpër qytete, vende e kontinente, ka takuar njerëz, ka dëgjuar histori, ka parë nga afër përplasjet e mëdha të kohës dhe pastaj është kthyer te fleta e bardhë për t’i rrëfyer ato. Bota e tij nuk është vetëm ajo që ka përshkuar me hapa; është edhe ajo që ka ndërtuar me kujtesë, libër, ese, poezi dhe tregim.

Dhe pikërisht këtu nis dimensioni tjetër i Salih Kabashit. Pas gazetarit të ashpër, polemistit të pakompromis dhe publicistit që nuk tërhiqet, ekziston një botë e brendshme e butë, e pasur dhe thellësisht letrare. Librat, esetë e dashurisë, poezitë dhe krijimet e tij hapin një tjetër derë të personalitetit të tij – atë ku fjala nuk lufton më vetëm me kohën, por kërkon bukurinë, afërsinë, kujtimin dhe njeriun.

Është kjo dyzimësi që e bën figurën e tij kaq të veçantë: një burrë i fortë në qëndrime, por i ndjeshëm në letërsi; një polemist i rreptë në publik, por një rrëfimtar që di ta përkëdhelë fjalën; një udhëtar i botës, por një njeri që gjithmonë kthehet te rrënjët e veta.

Leximi i Salih Kabashit nuk të vendos përballë një teksti të ftohtë. Përkundrazi, të krijon ndjesinë e një bisede të gjatë me një njeri që ka parë shumë, ka përjetuar shumë, ka rrëfyer shumë dhe, mbi të gjitha, nuk është tërhequr asnjëherë. Ndoshta ky është edhe thelbi i autoritetit të tij: nuk ka ardhur nga zhurma, por nga qëndrueshmëria; jo nga pozimi, por nga një jetë e dëshmuar me vepër.

Salih Kabashi është një jetë e shkruar në këmbë. Një penë që nuk u ul para frikës. Një udhëtar që e bëri botën tekst. Një gazetar që e shndërroi guximin në përgjegjësi dhe një krijues që, pas gjithë betejave të jetës publike, na fton të ulemi qetë pranë librit dhe të ndjehemi mirë në shoqërinë e fjalës.

Salih Kabashi – disidenti që nuk u përkul: gazetari, udhëtari dhe zëri i papërmbajtur i Kosovës

Salih Kabashi (1947) është një nga figurat më të spikatura të publicistikës shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX – një disident i papërkulur, aktivist politik dhe intelektual që e ktheu fjalën në mjet qëndrese dhe gazetarinë në akt guximi.

Gazetar, botues, reporter e udhëpërshkrues, ai jetoi e veproi në rrethana kur të shkruarit hapur kërkonte jo vetëm dije e talent, por edhe karakter, kurajë dhe gatishmëri për të paguar çmimin e bindjeve. Për dekada, Kabashi mbeti një zë i lirë, polemizues dhe i pakompromis, duke dëshmuar se publicistika mund të jetë njëkohësisht dëshmi e kohës, mbrojtje e së vërtetës dhe formë e qëndresës intelektuale.

I lindur më 1947 në Gjurakoc të Istogut, Kabashi i përket atij brezi intelektualësh shqiptarë për të cilët gazetaria nuk ishte thjesht profesion, por edhe mënyrë e dëshmimit publik, e kundërshtimit dhe e mbrojtjes së të drejtës për të folur në emër të së vërtetës historike e politike të Kosovës.

Që në moshë të hershme, ai nisi të botojë poezi dhe skica në shtojcën për fëmijë të gazetës “Rilindja”, ndërsa më vonë, pas përfundimit të studimeve për gjuhë dhe letërsi në Fakultetin Filozofik të Prishtinës më 1974, do ta ndërtonte profilin e tij në kryqëzimin e letërsisë, gazetarisë dhe mendimit politik.

Një gazetari e formuar në përplasjen me kohën

Pesha e figurës së Kabashit nuk mund të kuptohet jashtë rrethanave historike në të cilat ai veproi. Gjatë viteve 1968–1981, ai u përball me survejim, diskriminim dhe ndëshkim politik nga strukturat e pushtetit të kohës. Pas demonstratave të vitit 1981 në Kosovë, kur hapësira publike shqiptare u përfshi nga një valë e ashpër represioni, Kabashi e bëri gazetarinë një instrument të artikulimit të kërkesave politike të shqiptarëve të Kosovës.

Në faqet e shtypit serbokroat të kohës, ai u shqua për polemikat e tij të drejtpërdrejta në mbrojtje të avancimit të statusit politik dhe juridiko-kushtetues të Kosovës. Shkrimet e tij u botuan në disa prej mediave më të njohura të hapësirës jugosllave, ndër to “NIN”, “Politika Ekspres”, “Mladina”, “Telex”, “Danas” dhe “Start”.

Këto shkrime përfaqësojnë një kapitull të rëndësishëm të publicistikës shqiptare, sepse argumenti për Kosovën dilte nga kufijtë e komunikimit të brendshëm shqiptar dhe përballej drejtpërdrejt me opinionin publik jugosllav.

Kabashi nuk shkruante nga një pozicion komod institucional. Polemika e tij kishte një kosto personale: diferencimi politik, përjashtimi nga puna dhe konfiskimi i pasaportës ishin pjesë e presionit shtetëror ndaj tij.

Lubjana – hapësira e dytë e betejës intelektuale

Detyrimi për ta lënë Kosovën e çoi Kabashin në Lubjanë, por emigrimi i tij i brendshëm nuk nënkuptoi tërheqje nga jeta publike. Përkundrazi, Sllovenia do të shndërrohej në një nga qendrat kryesore të veprimtarisë së tij intelektuale, publicistike dhe politike.

Në fillim, rrethanat e imponuan të fshihte formimin e tij akademik dhe të paraqitej si person me arsimim minimal për të siguruar punë fizike. Por edhe në këto kushte ai vazhdoi të shkruante.

Në periudhën 1982–1984, përmes kanaleve të fshehta, ai dërgonte shkrime dhe poezi për gazetën “Zëri i Kosovës” në Gjenevë. Arrestimi i tij në nëntor 1984 dhe dërgimi në Kosovë, ku qëndroi nën hetime dhe në burg deri në vitin 1987, dëshmojnë përmasën e represionit me të cilin u përball.

Por kthimi në Slloveni do të përkonte me një periudhë të ndryshimeve të mëdha politike në Evropën Lindore. Atje Kabashi u rikthye fuqishëm në jetën publicistike dhe u bë pjesë e “Pranverës sllovene”, lëvizjes demokratike që sfidonte sistemin komunist dhe kërkonte pluralizëm politik, zgjedhje të lira dhe ndryshime të thella në strukturën federale jugosllave.

Në këtë mjedis ai krijoi marrëdhënie me figura të rëndësishme të opozitës demokratike sllovene, duke e shndërruar gazetarinë në një hapësirë të komunikimit ndërmjet çështjes shqiptare dhe rrymave të reja demokratike që po lindnin në Jugosllavi.

Salih Kabashi mes figurave të “Pranverës sllovene”: miqësitë që e lidhën kauzën e Kosovës me opozitën demokratike në Lubjanë

Në këtë periudhë, Salih Kabashi u afrua me bërthamën e opozitës demokratike sllovene, duke krijuar lidhje e miqësi me një varg figurash të njohura të “Pranverës sllovene”, ndër ta Janez Janša, Igor Bavčar, Iztok Torcar, Nada Milharčič, Ivan Borštner, Alenka Trlep, Milena Ule, Jaša Zlobec, Toni Zavrl, Dane Zajc, Dimitrij Rupel, Veno Taufer, Ivan Pučnik, Taras Kermauner, Matjaž Hanžek, Slava Partljič, Alenka Puhar dhe David Tasić.

Në këtë rreth intelektualësh, shkrimtarësh, artistësh e politikanësh opozitarë, Kabashi u bë një zë i rëndësishëm i artikulimit të çështjes shqiptare, ndërsa më pas, si kofondator i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut në Kosovë në Lubjanë, kontribuoi në dokumentimin dhe ndërkombëtarizimin e represionit ndaj shqiptarëve të Kosovës.

“Alternativa” – gazetaria si akt i lirisë

Një prej kontributeve më të rëndësishme të Salih Kabashit mbetet themelimi dhe drejtimi i revistës “Alternativa” në Lubjanë.

Në një periudhë kur hapësira mediale në gjuhën shqipe në Kosovë po mbyllej dhe censura po bëhej gjithnjë e më represive, “Alternativa” u konceptua si një tribunë e lirë e mendimit shqiptar.

Revista nuk ishte vetëm një organ informativ. Ajo u bë hapësirë ku takoheshin publicistika, letërsia, mendimi politik dhe kultura shqiptare. Në faqet e saj gjetën vend autorë të rinj, krijues të ndjekur dhe vepra të censuruara apo të ndaluara nga pushteti jugosllav.

Kabashi botoi edhe vepra të autorëve të ndaluar, ndër to “Lahuta e Malcís” dhe “Mrizi i Zanave” të Gjergj Fishtës, “Gjarpijt e gjakut” të Adem Demaçit, “Viti i mbrapshtë” të Ismail Kadaresë, si dhe vepra të tjera që në atë kohë përballeshin me kufizime dhe censurë.

Në këtë kuptim, “Alternativa” mund të lexohet edhe si një akt i rikthimit të kujtesës së ndaluar kulturore shqiptare në hapësirën publike.

Nga “Alternativa” te “Republika”

Më 5 korrik 1990, Kabashi nxori revistën “Republika”, e cila vazhdoi të jetë pjesë e hapësirës mediale shqiptare në diasporë dhe në Kosovë, me ndërprerje, deri në vitin 2006.

Të dyja revistat, “Alternativa” dhe “Republika”, përfaqësuan një etapë të rëndësishme të shtypit shqiptar jashtë Kosovës dhe kontribuuan në artikulimin e ideve politike e kulturore në kohën e shpërbërjes së Jugosllavisë.

Një nga momentet më të rëndësishme të veprimtarisë së Kabashit ishte organizimi në Lubjanë i një manifestimi gjithëshqiptar në kuadër të njëvjetorit të Shoqatës Kulturore Shqiptare “Migjeni” dhe të daljes së “Alternativës”.

Tubimi mblodhi intelektualë shqiptarë nga Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, diaspora dhe radhët e disidencës politike. Në këtë hapësirë u diskutuan hapur edhe ide që deri atëherë konsideroheshin tabu brenda Jugosllavisë, përfshirë konceptin e një hapësire të përbashkët politike e kulturore shqiptare.

Publicistika si dëshmi ndërkombëtare

Një dimension tjetër i veprimtarisë së Kabashit ishte puna për dokumentimin dhe ndërkombëtarizimin e represionit ndaj shqiptarëve të Kosovës.

Si kofondator i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut në Kosovë, me seli në Lubjanë, ai ishte pjesë e një përpjekjeje për të mbledhur dëshmi dhe informacione nga terreni dhe për t’i përcjellë ato te institucionet ndërkombëtare.

Raportet mbi gjendjen në Kosovë u adresuan në institucione evropiane dhe amerikane, ndërsa në vitin 1990 Kabashi, së bashku me përfaqësues ndërkombëtarë të të drejtave të njeriut, mori pjesë në mbledhjen e dëshmive nga intelektualë të përjashtuar, të burgosur politikë dhe viktima të represionit.

Ky aktivitet e zhvendosi gazetarinë e tij nga niveli i polemikës publicistike në atë të dokumentimit politik dhe dëshmisë ndërkombëtare.

Vizita e tij në Shtetet e Bashkuara, së bashku me intelektualin slloven Jasha L. Zlobec, shënoi një tjetër përpjekje për t’i përcjellë në Senatin amerikan dhe te kongresmenët dëshmi mbi gjendjen në Kosovë.

Një stil që tejkalon gazetarinë

Megjithatë, reduktimi i Salih Kabashit vetëm në dimensionin politik të veprimtarisë së tij do të ishte i pamjaftueshëm.

Ai është një nga autorët që e ka ngritur reportazhin, udhëpërshkrimin dhe profilin publicistik në një nivel ku gazetaria komunikon me letërsinë.

Në shkrimet e tij për njerëzit, qytetet, vendet dhe ngjarjet, faktografia nuk mbetet e zhveshur nga emocionet, ndërsa përshkrimi nuk e humb disiplinën e gazetarisë. Kabashi ka një stil të dallueshëm: të drejtpërdrejtë, polemizues, ironik kur e kërkon rasti, por njëkohësisht të pasur me asociacione letrare dhe nuanca psikologjike.

Në veçanti, profilet e tij për bashkëkohësit – shkrimtarë, gazetarë, intelektualë dhe figura publike – dëshmojnë një aftësi të veçantë për ta shndërruar kujtesën personale në dokument kulturor të një epoke.

Në këtë aspekt, shkrimet e Kabashit nuk janë vetëm dëshmi për atë që ka ndodhur; ato janë edhe mënyrë për të kuptuar se si një brez intelektualësh shqiptarë e ka përjetuar, interpretuar dhe sfiduar historinë.

Në shoqërinë e mendjeve të mëdha: miqësitë dhe admirimet që formuan botën intelektuale të Salih Kabashit

Salih Kabashi i përket asaj plejade intelektualësh që miqësinë nuk e kanë matur me afërsinë e rastit, por me vlerën e mendimit dhe madhështinë e karakterit. Ai njohu, çmoi dhe bashkëbisedoi me shumë prej figurave më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe jetës intelektuale shqiptare, duke mbajtur një admirim të veçantë për Rexhep Qosjen, të cilin e kishte idol të kulturës dhe mendimit shqiptar.

Në rrethin e tij të miqësive e konsideratave ishin edhe Azem Shkreli, Ramiz Kelmendi, Adem Demaçi, si dhe një varg emrash të shquar të akademisë, letërsisë, gazetarisë e jetës publike. Për Kabashin, këta njerëz nuk ishin thjesht emra të një epoke; ishin bashkëudhëtarë të një bote intelektuale, me të cilët ndante pasionin për librin, fjalën, Kosovën dhe fatin e kulturës shqiptare.

Dhe në kujtesën e tij, secili prej tyre duket se ka mbetur si një kapitull më vete – një zë, një ide, një karakter që ai e ruan me atë përzierjen e rrallë të admirimit, kritikës dhe dashurisë që vetëm një publicist i formuar në traditën e debatit mund ta kultivojë.

Një trashëgimi që mbetet në lëvizje

Veprimtaria e Salih Kabashit shtrihet përtej një karriere të zakonshme gazetarie. Ajo përfshin arsimin, letërsinë, publicistikën, botimin, veprimtarinë politike dhe angazhimin për të drejtat e njeriut.

Ai ka bashkëpunuar me media në Kosovë, Shqipëri dhe hapësirën e ish-Jugosllavisë, ndërsa për nëntë vjet ka qenë korrespondent nga Franca dhe Evropa për Radio Kosovën.

Në një lexim më të gjerë, figura e Kabashit përfaqëson modelin e intelektualit që nuk e ka ndarë asnjëherë dijen nga përgjegjësia publike. Gazetaria e tij lindi në konflikt me censurën, u maturua në polemikë, u zgjerua përmes udhëtimeve dhe reportazheve dhe mori dimension ndërkombëtar në kohën kur Kosova kishte nevojë për zëra që ta shpjegonin gjendjen e saj përtej kufijve.

Salih Kabashi mbetet, kësisoj, një figurë e rëndësishme e historisë së publicistikës shqiptare: një gazetar që e pa fjalën si përgjegjësi, polemikën si formë të rezistencës intelektuale dhe botimin si hapësirë të lirisë.

Nëse publicistika është, në kuptimin e saj më të lartë, kujtesa aktive e një shoqërie, atëherë vepra dhe veprimtaria e Kabashit përbëjnë një nga dëshmitë më të veçanta të një epoke kur të shkruaje hapur për Kosovën nën represion nuk ishte vetëm akt profesional, por edhe akt qytetarie, guximi dhe përgjegjësie historike./rajonipress/