Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha, kronistja e kujtesës kombëtare dhe zëri i fuqishëm i historiografisë shqiptare

Gjilan – Prof. Dr. Sabile Keçmezi–Basha është një nga emrat më të spikatur të historiografisë, letërsisë dhe publicistikës shqiptare. Me një veprimtari shkencore e krijuese që shtrihet për më shumë se katër dekada, ajo ka ndërtuar një opus të pasur me qindra studime, monografi, libra historikë dhe vepra letrare, duke u shndërruar në një prej figurave më të rëndësishme të mendimit shkencor dhe kulturor shqiptar.

Ka personalitete që e shkruajnë historinë, por ka edhe të tillë që ia japin historisë zërin, shpirtin dhe kujtesën. Prof. Dr. Sabile Keçmezi–Basha i përket pikërisht këtij brezi të rrallë intelektualësh, që fuqinë nuk e kërkuan në poste, por në dije; lavdinë nuk e ndërtuan me fjalë të mëdha, por me laps, dokumente dhe kërkime shkencore.

Ajo është dëshmia se një grua e mençur mund të bëhet institucion më vete, kur talenti bashkohet me punën, përkushtimin dhe guximin intelektual. Me pendën e saj ajo ka ndriçuar faqet e errëta të historisë shqiptare, ndërsa me krijimtarinë letrare ka pasuruar shpirtin e lexuesit. Në një kohë kur sfidat për gratë në shkencë ishin të shumta, Sabile Keçmezi–Basha dëshmoi se dija nuk njeh kufij, se talenti nuk njeh pengesa dhe se përkushtimi i sinqertë mund ta ngrejë një studiues në piedestalin e personaliteteve më të respektuara të kombit.

Në universin e dijes shqiptare ka emra që nuk maten me vitet e jetës, por me peshën e veprës. Sabile Keçmezi–Basha është njëri prej tyre. Ajo është gruaja që e shndërroi lapsin në mision, librin në atdhe shpirtëror dhe kërkimin shkencor në mënyrë jetese. Çdo faqe e shkruar prej saj është një gur i vendosur në themelin e kujtesës sonë kombëtare, ndërsa çdo studim është një dëshmi se e vërteta historike fitohet me punë të palodhur dhe me ndershmëri intelektuale.

Krahas historianes së përkushtuar, jeton edhe poetja e ndjeshme, shkrimtarja e frymëzuar dhe gruaja që i dha kulturës shqiptare një pasuri të rrallë shkencore e letrare. Prandaj, emri i Prof. Dr. Sabile Keçmezi–Basha nuk është vetëm një biografi e suksesshme, por një simbol i dijes, i kulturës dhe i emancipimit intelektual shqiptar.

E lindur në vitin 1954, në fshatin Koretin të Dardanës (Kamenicë), Sabile Keçmezi–Basha shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa gjimnazin në Dardanë. Studimet universitare i përfundoi në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd më 1977, ndërsa studimet pasuniversitare në Universitetin e Prishtinës, ku magjistroi në Degën e Historisë dhe doktoroi më 1984, duke u afirmuar që herët si një studiuese serioze e proceseve historike dhe politike të Kosovës.

Që nga viti 1978, ajo është pjesë e Institutit të Historisë “Ali Hadri” në Prishtinë, ku vazhdon të japë një kontribut të jashtëzakonshëm në studimin e historisë bashkëkohore shqiptare. Hulumtimet e saj janë fokusuar kryesisht në lëvizjen kombëtare shqiptare, organizatat ilegale, të burgosurit politikë, shtypin ilegal, rezistencën kombëtare dhe zhvillimet historiko-politike të Kosovës gjatë shekullit XX.

Mbi 300 botime shkencore dhe publicistike

Veprimtaria e saj është ndër më produktivet në historiografinë shqiptare. Ajo ka botuar mbi 300 njësi bibliografike, duke përfshirë monografi, studime shkencore, artikuj, trajtesa, ese, publicistikë dhe punime konferencash.

Ndër veprat më të rëndësishme historike veçohen:

“Zhvillimi historik i PKJ-LKJ-së në Kosovë 1945–1966” (1987)
“Lëvizja ilegale patriotike shqiptare në Kosovë 1945–1948” (1998)
“Organizatat dhe grupet ilegale në Kosovë 1981–1989” (2003)
“Shtypi ilegal shqiptar në Kosovë (1945–1999)” (2009)
“Të burgosurit politikë shqiptarë në Kosovë 1945–1990” (2010)
“Kosova në shtypin e mërgatës shqiptare” (2011)
“Kontributi atdhetar i Hyrije Hanës” (2011)
“Veprimtaria atdhetare ilegale në Anamoravë 1945–1968” (2013)
“Programet politike të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare 1878–1990” (2013)
“Kosova 1945–1990” (2016)
“Formimi dhe veprimtaria e NDSH-së” (2018)
“Ngjarjet, dëshmitë dhe identiteti kombëtar” (2018)
“Ballafaqim me dëshmitë historike” (2018)
“40-vjet veprimtari shkencore” (2018)

Këto botime përbëjnë sot një bazë të rëndësishme dokumentare për studiuesit e historisë së Kosovës dhe të çështjes kombëtare shqiptare.

Studiuese e palodhur e historisë shqiptare

Përveç monografive, Prof. Keçmezi–Basha ka qenë bashkautore në dhjetëra vepra kolektive dhe konferenca shkencore kombëtare e ndërkombëtare.

Punimet e saj trajtojnë tema si:

Lëvizja Kombëtare Shqiptare;
Lufta për çlirim kombëtar;
rezistenca ilegale shqiptare;
figura historike si Isa Boletini, Shotë Galica, Idriz Seferi dhe Adem Demaçi;
gjenocidi ndaj shqiptarëve;
kolonizimi dhe shpërngulja e shqiptarëve;
historia politike e Kosovës pas Luftës së Dytë Botërore;
identiteti kombëtar dhe shtetformimi shqiptar.

Studimet e saj janë prezantuar në konferenca shkencore në Kosovë, Shqipëri, Maqedoni të Veriut dhe vende të tjera evropiane.

Krijuese e spikatur edhe në letërsi

Paralelisht me punën shkencore, Sabile Keçmezi–Basha ka ndërtuar një krijimtari të pasur letrare.

Ajo shkruan poezi që nga fëmijëria, ndërsa më vonë botoi romane, drama, tregime dhe libra për fëmijë.

Ndër veprat më të njohura letrare janë:

Nusja e gurtë (1989)
Dy lule ka mami (1993)
Kohë epileptike (1996)
Ëndrrat e trishta (2000)
Hadi (dramë, 2005)
Nata pa kornizë (roman, 2008)
Malli për Itakën (2008)
Anatomia Iubirii (2009)
Kodi i pritjes (2010)
Metaforë iberike (2011)
Kujtesën e ka kapur skleroza (2011)
Këmisha e Atdheut (2013)
Në klasën e parë (2016)
Testament (2018)
Beni e qenushi (2018)
Çka do pritja pa mua (2018)
Në kohë pandemie nipat e mi s’dalin prej shpije (2021)
Metamorfozë (2023)
Në fermë (2024)

Veprat e saj janë përkthyer edhe në gjuhën rumune, angleze dhe gjermane, ndërsa poezitë janë përfshirë në antologji të ndryshme brenda dhe jashtë Kosovës.

Veprimtari institucionale dhe publike

Përveç angazhimit akademik, Sabile Keçmezi–Basha ka qenë aktive edhe në jetën publike.

Ishte redaktore përgjegjëse për hapësirën etnike shqiptare në revistën “Bota Shqiptare” (1991–1993).
Ka qenë anëtare e Kryesisë së Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës.
Në periudhën 2001–2004 shërbeu si deputete e Kuvendit të Kosovës, duke kontribuar edhe në jetën institucionale të vendit.
Çmime dhe mirënjohje

Puna shumëvjeçare e Prof. Dr. Sabile Keçmezi–Basha është vlerësuar me dhjetëra çmime dhe mirënjohje.

Ndër më të njohurat është “Penda e Artë”, të cilën e fitoi në festivalin “Akordet e Kosovës” më 1987, për tekstin më të mirë.

Gjithashtu, është nderuar vazhdimisht nga institucione shkencore, kulturore dhe akademike për kontributin e saj në historiografi, letërsi dhe studime kombëtare.

Një emër që i dha zë kujtesës historike shqiptare

Prof. Dr. Sabile Keçmezi–Basha mbetet një prej figurave më autoritative të historiografisë shqiptare bashkëkohore. Me përkushtim të jashtëzakonshëm, ajo ka dokumentuar periudha vendimtare të historisë së Kosovës, ka nxjerrë në dritë dokumente të panjohura dhe ka ndërtuar një trashëgimi shkencore që do t’u shërbejë brezave të studiuesve.

Njëkohësisht, përmes letërsisë së saj, ajo ka dëshmuar se historia dhe arti mund të ecin së bashku, duke krijuar ura mes kujtesës, identitetit dhe ndjeshmërisë njerëzore. Për këtë arsye, emri i Sabile Keçmezi–Bashës zë një vend të veçantë në kulturën, shkencën dhe letërsinë shqiptare si një intelektuale që ia ka kushtuar jetën ruajtjes së së vërtetës historike dhe pasurimit të trashëgimisë sonë kombëtare./rajonipress/