AR Katana

Jusuf Zejnullahu – Ekonomisti që u vu në krye të Kosovës në kohën e stuhive politike dhe qëndroi përballë presionit serb

Jusuf Zejnullahu – Ekonomisti që u vu në krye të Kosovës në kohën e stuhive politike dhe qëndroi përballë presionit serb

Gjilan – Ka njerëz që karrierën e tyre e ndërtojnë në kohë të zakonshme, por historia i vendos përballë sprovave pikërisht atëherë kur rrethanat bëhen të jashtëzakonshme. Jusuf Zejnullahu është njëri prej atyre personaliteteve që rrugëtimin nga ekonomia dhe administrata shtetërore e çoi në qendër të një prej periudhave më të trazuara të historisë së Kosovës. Në fund të viteve tetëdhjetë, kur presioni politik i Beogradit po bëhej gjithnjë e më i ashpër dhe autonomia e Kosovës po goditej drejtpërdrejt, ai u gjend në krye të Qeverisë së Kosovës, duke marrë përgjegjësinë për drejtimin e institucioneve në një kohë kur vetë ekzistenca e tyre ishte vënë në pikëpyetje.

Jusuf Zejnullahu ishte një nga intelektualët dhe personalitetet e shquara shqiptare me prejardhje nga Medvegja, një burrështetas që jetën profesionale, dijen dhe përvojën e tij ia kushtoi zhvillimit ekonomik dhe shërbimit institucional.

Jusuf Zejnullahu – Intelektuali nga Medvegja që u vu në ballë të sfidave më të rënda të Kosovës

Uje Dea

Ai ishte një personalitet me formim të gjerë, ekonomist i përgatitur, profesionist i dëshmuar dhe politikan që historia e vendosi përballë njërës prej periudhave më të vështira të popullit të Kosovës.

Në kohën kur Kosova po përballej me trysninë e regjimit të Beogradit, me rrënimin e autonomisë dhe me përpjekjet për t’ia shuar institucionet politike, Zejnullahu u gjend në ballë të përgjegjësive shtetërore. Ai nuk ishte thjesht një emër në krye të Qeverisë, por një nga njerëzit që u desh të merrnin vendime në rrethana të jashtëzakonshme, kur çdo qëndrim kishte peshën e vet politike dhe historike. Në ato momente, përvoja e tij profesionale, formimi intelektual dhe përgjegjësia institucionale u vunë në sprovë të madhe.

Nga Svirca e Medvegjës, vendlindja që mbart një histori të veçantë shqiptare, deri në institucionet më të larta të Kosovës, rrugëtimi i Jusuf Zejnullahut është dëshmi e një jete të ndërthurur me sfidat e kohës, me përgjegjësinë publike dhe me përpjekjet për të mbrojtur të drejtën e Kosovës për të vendosur për fatin e saj.

Ishte një burrë i formuar në dije, i sprovuar në profesion dhe i përballur me historinë në një nga çastet më vendimtare të saj. Një intelektual nga Medvegja, emri dhe veprimtaria e të cilit meritojnë të kujtohen e të dokumentohen në historinë politike dhe institucionale të Kosovës.

I lindur më 9 shkurt 1944, në Svircë të Medvegjës, Jusuf Zejnullahu i përket brezit të intelektualëve shqiptarë që formimin profesional e lidhën me përpjekjet për zhvillimin ekonomik dhe institucional të Kosovës. Rruga e tij drejt jetës publike nuk nisi në politikën partiake, por në fushën e ekonomisë, aty ku ndërtohen strategjitë e zhvillimit, planifikohen investimet dhe përcaktohen mekanizmat e funksionimit të një shoqërie.

Formimi akademik dhe bindja për zhvillimin ekonomik

Zejnullahu e ndërtoi bazën e formimit të tij profesional në Universitetin e Prishtinës, ku më 1968 përfundoi studimet në Fakultetin Ekonomik. Ambicia për dije dhe specializim e çoi më tej, në Universitetin e Zagrebit, ku më 1971 përfundoi studimet pasuniversitare dhe mori gradën magjistër i shkencave ekonomike.

Ky formim akademik në dy qendra të rëndësishme universitare të ish-Jugosllavisë i hapi rrugë një karriere që do ta vendoste në pozita me përgjegjësi të konsiderueshme ekonomike dhe administrative.

Punën profesionale e filloi në Ministrinë e Ekonomisë së Kosovës, në Drejtorinë e Komunikacionit dhe Lidhjeve. Aty u angazhua në çështje që lidheshin me zhvillimin e infrastrukturës dhe modernizimin e rrjetit rrugor, një sektor me rëndësi të veçantë për zhvillimin ekonomik të vendit.

Më pas, përvoja e tij u zgjerua në institucionet vendimmarrëse dhe organizatat ekonomike. Shërbeu si këshilltar për ekonomi në Kuvendin e Kosovës, drejtor i Entit për Zhvillimin Ekonomik të Prishtinës dhe nënkryetar i Odës Ekonomike të Kosovës. Në këto funksione, ai u njoh nga afër me problemet strukturore të ekonomisë kosovare, me nevojat për investime dhe me raportet ekonomike brenda sistemit federativ jugosllav.

Një ndër etapat e rëndësishme të karrierës së tij ishte drejtimi i Kombinatit Metalurgjik “Ferronikeli” në Drenas. Nga viti 1982 deri më 1986, Zejnullahu shërbeu si drejtor i përgjithshëm i kësaj ndërmarrjeje të rëndësishme industriale. Drejtimi i një kompleksi të tillë kërkonte njohuri ekonomike, aftësi organizative dhe përvojë në menaxhimin e proceseve komplekse industriale.

1982–1986 | Ferronikeli – nga një projekt në prag të dështimit në një ndërmarrje të rëndësishme metalurgjike


Fillimi i viteve tetëdhjetë ishte një periudhë e zhvillimit të rëndësishëm industrial të Kosovës. Në këtë kohë, në vend po realizoheshin projekte të mëdha prodhuese, të cilat synonin zgjerimin e bazës industriale dhe forcimin e pozitës së Kosovës në ekonominë federative jugosllave. Ndër projektet më ambicioze dhe më kapitale të kësaj periudhe ishte Kombinati Metalurgjik i Nikelit “Ferronikeli” në Drenas, një investim gjigant, vlera e të cilit, sipas të dhënave të paraqitura në dokumentacionin e projektit, arrinte afërsisht një miliard dollarë.

Megjithatë, përmasat e mëdha të investimit nuk garantonin suksesin e tij. Pas afro tri vitesh ndërtimi, projekti nisi të përballej me vështirësi serioze teknike dhe organizative. Funksionalizimi i kompleksit metalurgjik ishte vënë në pikëpyetje, ndërsa në qarqet vendimmarrëse federative investimi po cilësohej si i dështuar. Madje, po kërkohej ndërprerja e financimit dhe mbyllja e projektit, gjë që do të nënkuptonte humbjen e njërit prej investimeve më të mëdha industriale të Kosovës.

Në këto rrethana, në vitin 1982, Kuvendi i Kosovës, në cilësinë e themeluesit të ndërmarrjes, e emëroi Jusuf Zejnullahun Drejtor të Përgjithshëm të Kombinatit Metalurgjik “Ferronikeli”. Emërimi i tij erdhi në një moment kritik, kur kërkohej jo vetëm një drejtues administrativ, por një profesionist me njohuri ekonomike, aftësi organizative dhe vendosmëri për ta nxjerrë projektin nga kriza.

Një kantier gjigant me ekspertë nga e gjithë bota

Në kohën kur Zejnullahu mori drejtimin e “Ferronikelit”, ndërtimi i kompleksit përfaqësonte një nga ndërmarrjet më të mëdha industriale të Kosovës. Krahas kolektivit të ndërmarrjes, i cili numëronte më shumë se 2.000 punëtorë, në realizimin e projektit ishin angazhuar kompani ndërtimore, montuese dhe specialistë nga vende të ndryshme të botës. Në periudha të caktuara, numri i përgjithshëm i punëtorëve të angazhuar në kantier arrinte deri në 9.000.

Në këtë projekt punonin më shumë se 120 ekspertë nga Bashkimi Sovjetik, si dhe dhjetëra specialistë nga vendet perëndimore, përfshirë Norvegjinë, Gjermaninë dhe Danimarkën. Këto kompani dhe ekipe profesionale kishin përgjegjësi për furnizimin, montimin dhe funksionalizimin e pajisjeve e të stabilimenteve kryesore të metalurgjisë së nikelit.

Projekti teknologjik i ndërtimit dhe i prodhimit ishte hartuar nga një institut sovjetik, i cili kishte marrë përsipër edhe verifikimin e teknologjisë gjatë fazës së prodhimit provues. Në këtë mënyrë, funksionimi i tërë kompleksit varej në masë të madhe nga suksesi i teknologjisë së projektuar dhe nga aftësia e saj për të garantuar prodhim të qëndrueshëm industrial.

Por, pikërisht në këtë pikë qëndronte problemi kryesor i “Ferronikelit”.

Vendimi që ndryshoi fatin e projektit

Pas marrjes së drejtimit të ndërmarrjes, Jusuf Zejnullahu ndërmori ndryshime të thella në organizimin e punës, menaxhimin e investimeve dhe koordinimin e procesit të ndërtimit. Synimi ishte përshpejtimi i realizimit të projektit dhe kalimi sa më i shpejtë nga faza e ndërtimit në atë të prodhimit industrial.

Për më pak se dy vjet, kompleksi u vu në funksion dhe nisi prodhimi provues i nikelit. Por, në vend që të konfirmonte suksesin e projektit, kjo fazë nxori në pah probleme serioze të teknologjisë së instaluar. Rezultatet e prodhimit treguan se teknologjia sovjetike nuk po siguronte kushtet e nevojshme për vazhdimin e qëndrueshëm të procesit industrial, duke e rikthyer projektin në prag të dështimit.

I gjendur përballë rrezikut të mbylljes së një investimi gjigant, Zejnullahu mori një vendim që, sipas rrëfimit të tij, do të ndryshonte rrjedhën e ardhshme të “Ferronikelit”: braktisjen e teknologjisë sovjetike dhe kalimin në një zgjidhje tjetër teknologjike për prodhimin e nikelit.

Ky nuk ishte një vendim i zakonshëm menaxherial. Ai nënkuptonte ndryshimin e një koncepti të tërë teknologjik, riorganizimin e procesit të prodhimit dhe përballjen me pasoja të mundshme politike e ekonomike në nivel federativ.

Sipas dëshmisë së Zejnullahut, përgatitja e teknologjisë alternative ishte bërë paraprakisht dhe në mënyrë diskrete, ndërsa vendimi për zbatimin e saj u shoqërua me largimin e ekspertëve sovjetikë nga fabrika. Ky veprim shkaktoi reagime të forta në strukturat federative jugosllave dhe, në veçanti, në Bashkimin Sovjetik, i cili kundërshtonte largimin e specialistëve të vet dhe braktisjen e teknologjisë që kishte projektuar.

Megjithatë, vendimi u zbatua. Procesi i prodhimit vazhdoi me teknologjinë e re dhe rezultatet, sipas autorit, dëshmuan se rruga e zgjedhur ishte e suksesshme.

Nga kriza teknologjike te suksesi industrial

Kalimi në teknologjinë e re i dha projektit një drejtim tjetër. Në vend të ndërprerjes së investimit dhe mbylljes së kompleksit, “Ferronikeli” arriti të konsolidojë procesin e prodhimit dhe të shndërrohet në një ndërmarrje të rëndësishme të industrisë metalurgjike të Kosovës.

Një element me rëndësi të veçantë ishte orientimi i prodhimit drejt tregjeve perëndimore. Prodhimi i nikelit eksportohej në tërësi, duke siguruar të hyra në valutë të huaj dhe duke kontribuar në bilancin devizor të Kosovës. Në një ekonomi ku nevoja për valutë të konvertueshme ishte e madhe, ky eksport kishte rëndësi përtej kufijve të vetë ndërmarrjes.

Në këtë mënyrë, “Ferronikeli” u bë një nga kapacitetet industriale me peshë në ekonominë e Kosovës, duke dëshmuar se një projekt i konsideruar në prag të dështimit mund të rikthehej në funksion përmes ndryshimeve organizative dhe teknologjike.

Përtej rezultateve të prodhimit, kjo periudhë shënoi edhe një përvojë të rëndësishme në karrierën profesionale të Jusuf Zejnullahut. Drejtimi i një kompleksi të tillë kërkonte koordinimin e mijëra punëtorëve, bashkëpunimin me kompani ndërkombëtare, menaxhimin e investimeve kapitale dhe marrjen e vendimeve me pasoja të drejtpërdrejta ekonomike e politike.

Pas katër vjetësh në krye të “Ferronikelit”, në vitin 1986, pas konsolidimit të prodhimit dhe përfundimit të kësaj etape të rëndësishme të drejtimit të ndërmarrjes, Zejnullahu u largua nga posti i drejtorit të përgjithshëm, me kërkesën e tij.

Kështu përfundoi një nga periudhat më të rëndësishme të karrierës së tij profesionale, përvoja e së cilës do të shërbente më pas edhe në angazhimet e tij në institucionet më të larta ekonomike dhe politike të Jugosllavisë e të Kosovës.

Për Jusuf Zejnullahun, “Ferronikeli” nuk ishte vetëm një ndërmarrje industriale. Ishte një sprovë e madhe profesionale, ku duhej të ndërthureshin dija ekonomike, guximi drejtues dhe vendimmarrja në kushte të jashtëzakonshme. Një projekt që rrezikonte të përfundonte si dështim industrial, sipas dëshmisë së tij, u kthye në një prej historive më domethënëse të zhvillimit industrial të Kosovës.

Kronologjia e ngjarjeve kryesore

1982 – Emërimi në krye të “Ferronikelit”

Kuvendi i Kosovës e emëron Jusuf Zejnullahun Drejtor të Përgjithshëm të Kombinatit Metalurgjik “Ferronikeli”, në një periudhë kur projekti përballej me rrezikun e dështimit.

1982–1984 – Riorganizimi dhe funksionalizimi

Ndërmerren ndryshime në organizimin e investimeve, ndërtimit dhe përgatitjes së prodhimit industrial.

1984 – Ndryshimi i teknologjisë

Braktiset teknologjia sovjetike dhe zbatohet një zgjidhje alternative për prodhimin e nikelit. Fillon konsolidimi i prodhimit.

1984–1986 – Konsolidimi industrial

“Ferronikeli” zhvillon prodhimin dhe orienton produktin drejt eksportit në tregjet perëndimore.

1986 – Përfundimi i mandatit drejtues

Pas katër vjetësh në krye të ndërmarrjes, Zejnullahu largohet nga posti i drejtorit të përgjithshëm me kërkesën e tij.

Pas kësaj periudhe, ai mori një përgjegjësi edhe më të gjerë në strukturat ekonomike të Jugosllavisë, duke u emëruar nënkryetar i Odës Ekonomike të Jugosllavisë, me detyrë koordinimin e politikës monetare dhe sistemit bankar.

Kështu, para se të hynte në një nga periudhat më dramatike të jetës politike të Kosovës, Jusuf Zejnullahu kishte krijuar një profil të konsoliduar si ekonomist dhe drejtues institucionesh.

Rrugët e Kosovës dhe vizioni për zhvillimin ekonomik – fillimet e një karriere të rëndësishme institucionale


Pas përfundimit të shërbimit ushtarak, në vitin 1969, Jusuf Zejnullahu u kthye në Kosovë, i vendosur që formimin e tij akademik dhe njohuritë në fushën e ekonomisë t’i vinte në shërbim të zhvillimit të vendit.

Në atë kohë, pas kthimit nga shërbimi ushtarak, iu ofrua një funksion politik në postin e sekretarit të përgjithshëm të Lidhjes Socialiste të Popullit Punues të Kosovës, të cilin nuk e pranoi. Për këtë arsye, iu desh të kërkonte vetë një angazhim profesional. Rrethanat e asaj kohe ishin të tilla që ekonomistët e diplomuar përbënin një kuadër të rrallë në Kosovë, ndërsa nevoja për ekspertë të ekonomisë dhe zhvillimit institucional ishte e madhe.

Në këtë periudhë mori një ftesë nga Kryetari i Qeverisë së Kosovës për t’u angazhuar në organet e ekzekutivit. Me propozimin e Enis Preshevës, atëbotë sekretar i Ekonomisë së Kosovës dhe njëri prej ekonomistëve të njohur të kohës, në vjeshtën e vitit 1969 filloi punën si nënsekretar në Sekretariatin e Ekonomisë, me përgjegjësi për koordinimin e sektorit të komunikacionit dhe lidhjeve.

Ishte një detyrë që do të përcaktonte një pjesë të rëndësishme të karrierës së tij të mëvonshme, por edhe do ta lidhte emrin e tij me një nga proceset më të rëndësishme të modernizimit të infrastrukturës së Kosovës.

Strategjia që ndryshoi hartën rrugore të Kosovës

Në fund të viteve gjashtëdhjetë, gjendja e infrastrukturës rrugore në Kosovë ishte tejet e rëndë. Rrjeti i rrugëve të asfaltuara ishte jashtëzakonisht i kufizuar. Sipas të dhënave të paraqitura në rrëfimin e tij, Kosova kishte vetëm disa segmente të shkurtra të asfaltuara, ndër të cilat rruga Prishtinë–Mitrovicë, me gjatësi rreth 40 kilometra, dhe segmenti Pejë–Deçan, më pak se 20 kilometra.

Kjo gjendje përbënte një pengesë serioze për zhvillimin ekonomik, lidhjen e vendbanimeve, qarkullimin e mallrave dhe integrimin e komunave në një hapësirë të përbashkët ekonomike.

Duke e konsideruar infrastrukturën rrugore si parakusht për zhvillimin e përgjithshëm të Kosovës, Zejnullahu u përqendrua në hartimin e një strategjie afatgjatë për modernizimin dhe ndërtimin e rrjetit rrugor. Nuk bëhej fjalë vetëm për asfaltimin e disa rrugëve, por për krijimin e një koncepti të ri të lidhjes infrastrukturore të Kosovës, duke i dhënë përparësi akseve që kishin rëndësi ekonomike, tregtare dhe rajonale.

Strategjia, pas përfundimit të hartimit, u miratua nga Qeveria dhe Kuvendi i Kosovës. Mbi bazën e saj u siguruan burime të rëndësishme financiare, përfshirë një linjë të madhe kreditore nga Banka Botërore, e cila mundësoi fillimin e një cikli intensiv të investimeve në infrastrukturën rrugore.

Zbatimi i këtij programi shënoi një kthesë të rëndësishme në zhvillimin e komunikacionit në Kosovë. Filloi ndërtimi dhe asfaltimi i akseve kryesore rrugore, të cilat do të ndryshonin ndjeshëm lidhjet ndërmjet qyteteve dhe komunave.

Në kuadër të këtij procesi u realizuan projekte me rëndësi të veçantë, ndër të cilat:

Rruga qarkore e Kosovës dhe aksi i rrugës Adriatike që kalonte nëpër territorin e saj.

Lidhja e 22 komunave të Kosovës përmes rrugëve të asfaltuara.

Rrugët Prishtinë–Pejë dhe Prishtinë–Gjilan.

Aksi Gjilan–Preshevë.

Rruga Pejë–Rozhajë.

Lidhja Klinë–Gjakovë.

Zgjerimi i lidhjes rrugore të Gjakovës drejt kufirit me Shqipërinë, përfshirë ndërtimin e urës mbi lumin Erenik.

Paralelisht me zhvillimin e rrjetit rrugor, në Kosovë u realizuan edhe projekte të tjera strategjike infrastrukturore. U ndërtua Aeroporti i Prishtinës, u zhvillua lidhja hekurudhore Klinë–Prizren dhe u modernizua e u zgjerua rrjeti i Postë-Telekomunikacionit (PTT).

Këto investime nuk përfaqësonin vetëm përmirësime infrastrukturore. Ato krijuan kushte të reja për zhvillimin e tregtisë, industrisë, komunikimit dhe lëvizjes së njerëzve e mallrave. Në një Kosovë që synonte të tejkalonte prapambetjen ekonomike, ndërtimi i infrastrukturës ishte një nga kushtet themelore për të hyrë në një fazë të re zhvillimi.

Për Zejnullahun, kjo përvojë përbënte një nga angazhimet e para madhore profesionale, ku njohuritë ekonomike u shndërruan në projekte konkrete me ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e vendit.

Nga infrastruktura te strategjia e zhvillimit ekonomik të Kosovës

Në vitin 1972, Jusuf Zejnullahu kaloi në një detyrë të re institucionale, duke u emëruar këshilltar për ekonomi në Kuvendin e Kosovës.

Në këtë funksion, angazhimi i tij u zgjerua përtej sektorit të komunikacionit dhe infrastrukturës. Vëmendja u përqendrua në çështjet themelore të zhvillimit ekonomik të Kosovës, në krijimin e bazës juridike dhe sistemore për zhvillim dhe në hartimin e politikave që do të mundësonin shfrytëzimin më racional të potencialeve ekonomike të vendit.

Së bashku me një grup ekonomistësh, ai u angazhua në hartimin dhe argumentimin e një strategjie më të qëndrueshme të zhvillimit ekonomik. Në qendër të kësaj qasjeje ishte nevoja për rritjen e punësimit, zgjerimin e bazës prodhuese dhe përmirësimin e standardit jetësor të popullsisë.

Synimi ishte që ekonomia e Kosovës të mos mbetej e kufizuar në veprimtari tradicionale dhe kapacitete të pamjaftueshme prodhuese, por të ndërtonte një strukturë të re ekonomike, me industri dhe prodhimtari si sektorë dominues.

Një pjesë e konsiderueshme e kësaj strategjie, sipas rrëfimit të tij, u jetësua në vitet që pasuan, duke ndikuar në transformimin e strukturës ekonomike të Kosovës dhe në krijimin e kapaciteteve të reja industriale.

Kjo periudhë e konsolidoi edhe më shumë profilin e Zejnullahut si ekonomist i orientuar drejt politikave zhvillimore, planifikimit afatgjatë dhe ndërtimit të mekanizmave institucionalë për zhvillim.

Formimi akademik dhe angazhimi në arsim

Krahas përgjegjësive institucionale, Zejnullahu vazhdoi edhe rrugëtimin e tij akademik. Studimet pasuniversitare i ndoqi në Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Zagrebit, në fushën e strategjive ekonomike.

Pas përfundimit të studimeve, në vitin 1972, fitoi gradën Magjistër i Shkencave Ekonomike, duke e zgjeruar më tej përgatitjen e tij profesionale dhe shkencore.

I orientuar drejt ngritjes së vazhdueshme profesionale dhe zbatimit të njohurive në praktikë, ai vendosi të largohej nga pozita e këshilltarit për ekonomi në Kuvendin e Kosovës dhe të merrte një përgjegjësi të re në fushën e planifikimit ekonomik.

Kështu, në vitin 1975, u emërua drejtor i Institutit për Zhvillimin Ekonomik të Komunës së Prishtinës, ku vazhdoi angazhimin në hartimin dhe analizimin e projekteve zhvillimore.

Në të njëjtën kohë, përballë mungesës së kuadrove të kualifikuara në fushën e ekonomisë, ai u angazhua edhe në arsim, duke ligjëruar lëndë ekonomike në shkollat e mesme të Prishtinës.

Kjo periudhë dëshmon një profil profesional të ndërtuar në disa drejtime: si ekonomist, hartues strategjish zhvillimore, drejtues institucional dhe pedagog. Një kombinim që do të përbënte bazën e përgjegjësive të tij të mëvonshme në ndërmarrjet më të mëdha ekonomike dhe në institucionet më të larta të Kosovës.

Në krye të Qeverisë së Kosovës në kohën e një krize historike

Më 4 dhjetor 1989, Jusuf Zejnullahu u zgjodh Kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës, funksion që në praktikën institucionale përfaqësonte drejtimin e Qeverisë së vendit.

Ishte një moment historik jashtëzakonisht i vështirë. Politika e Sllobodan Millosheviqit po synonte shkatërrimin e autonomisë së Kosovës dhe nënshtrimin e institucioneve të saj ndaj pushtetit të Beogradit. Presioni politik, institucional dhe policor po rritej, ndërsa hapësira për vendimmarrje të pavarur po ngushtohej dita-ditës.

Zejnullahu mori drejtimin e Qeverisë në një kohë kur posti i kryeministrit nuk ishte vetëm një përgjegjësi administrative. Ai ishte një detyrë që kërkonte qëndrim politik, vendosmëri dhe aftësi për të mbrojtur institucionet e Kosovës në kushtet e një krize të thellë.

Në prill të vitit 1990, në shenjë kundërshtimi ndaj masave të ndërmarra nga Serbia dhe ndërhyrjeve në kompetencat e Kosovës, ai ofroi dorëheqjen. Kuvendi i Kosovës nuk e pranoi atë, duke e mbajtur në detyrë në një moment kur vendi kishte nevojë për vazhdimësinë institucionale.

Ky veprim ishte shprehje e një konflikti gjithnjë e më të thellë ndërmjet institucioneve të Kosovës dhe politikës së Beogradit. Në njërën anë qëndronte përpjekja për të ruajtur funksionimin institucional, ndërsa në anën tjetër presioni për ta vënë Kosovën nën kontrollin e drejtpërdrejtë të Serbisë.

Studimet universitare dhe Lidhja e Studentëve të Kosovës – formimi intelektual dhe përballja me presionet politike


Në vitin 1964, Jusuf Zejnullahu nisi studimet universitare në Fakultetin Juridiko-Ekonomik të Universitetit të Prishtinës, i cili në atë kohë funksiononte në kuadër të Universitetit të Beogradit. Ishte një periudhë kur arsimi i lartë në Kosovë po hynte në një fazë të rëndësishme zhvillimi, ndërsa Universiteti i Prishtinës po shndërrohej gradualisht në një qendër të rëndësishme të formimit intelektual dhe profesional të brezit të ri shqiptar.

Katër vjet më vonë, në pranverën e vitit 1968, Zejnullahu i përfundoi me sukses studimet, duke diplomuar me notë mesatare 9.40 dhe duke fituar titullin e ekonomistit të diplomuar. Rezultati i lartë akademik dëshmonte për përkushtimin e tij ndaj studimeve dhe përgatitjen profesionale që do të bëhej themeli i karrierës së tij të mëvonshme në institucionet ekonomike dhe politike të Kosovës.

Por angazhimi i tij gjatë viteve universitare nuk u kufizua vetëm në auditorët e fakultetit. Që në vitet e para të studimeve, ai u përfshi në organizimin dhe përfaqësimin e studentëve, duke u bërë pjesë e zhvillimeve që do të shënonin një etapë të rëndësishme të jetës studentore në Kosovë.

Në krye të organizimit studentor – nga Prishtina drejt një organizimi gjithëkosovar
Gjatë vitit të dytë të studimeve, me kërkesë dhe mbështetje të studentëve, Jusuf Zejnullahu u zgjodh kryetar i Lidhjes së Studentëve të Fakulteteve dhe Shkollave të Larta të Prishtinës.

Fillimisht, ai hezitoi ta pranonte këtë përgjegjësi, duke pasur parasysh presionet politike dhe akuzat që kishin filluar ta shoqëronin aktivitetin e tij që nga zhvillimet e mëparshme në Gjilan. Megjithatë, refuzimi i tij nuk u pranua nga Këshilli Qendror i Lidhjes së Studentëve, i cili këmbënguli në vazhdimin e mandatit të tij.

Marrja e kësaj përgjegjësie shënoi fillimin e një angazhimi më të gjerë për ndryshimin e mënyrës së organizimit dhe përfaqësimit të studentëve shqiptarë në Kosovë.

Një nga ndërmarrjet më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte zgjerimi i organizimit studentor përtej kufijve të Prishtinës. Para mbajtjes së konferencës zgjedhore të Lidhjes së Studentëve, Zejnullahu kundërshtoi praktikën e dorëzimit të listave të kandidatëve për verifikim paraprak në organet e Punëve të Brendshme. Ai e konsideronte një ndërhyrje të tillë si cenim të autonomisë së organizimit studentor.

Njëkohësisht, u angazhua që në strukturat përfaqësuese të përfshiheshin edhe studentët e shkollave të larta nga Mitrovica, Peja dhe Prizreni. Ky zgjerim ndryshoi karakterin e organizimit, duke e shndërruar atë nga një strukturë e kufizuar në institucionet e arsimit të lartë të Prishtinës në një organizim që synonte të përfaqësonte studentët e të gjithë Kosovës.

Kështu u krijuan kushtet për formimin e Lidhjes së Studentëve të Kosovës, një hap me rëndësi në institucionalizimin e përfaqësimit studentor në nivel gjithëkosovar.

Ky zhvillim nuk ishte vetëm ndryshim organizativ. Ai përfaqësonte edhe një përpjekje për ta forcuar pavarësinë e organizimit studentor nga ndërhyrjet e strukturave politike dhe të mekanizmave të kontrollit shtetëror.

Përballja me UDB-në dhe presionet politike mbi studentët

Zgjerimi i organizimit studentor dhe përpjekjet për të krijuar një përfaqësim më të pavarur nuk kaluan pa u vënë re nga strukturat e sigurisë së atëhershme jugosllave, veçanërisht nga Shërbimi i Sigurimit Shtetëror – UDB.

Sipas dëshmisë së Zejnullahut, shërbimi sekret intensifikoi përcjelljen dhe mbikëqyrjen e aktivitetit studentor në fakultete dhe shkolla të larta. Në të njëjtën kohë, vazhduan arrestimet e studentëve shqiptarë, të cilët akuzoheshin për veprimtari të paligjshme politike dhe kundërshtim të rendit të atëhershëm.

Gjatë dimrit të viteve 1965–1966, situata u tensionua dukshëm. Presioni mbi udhëheqjen studentore u rrit, ndërsa ndërhyrjet politike në organizatat e studentëve u bënë gjithnjë më të shpeshta.

Një nga episodet më domethënëse të kësaj përballjeje ishte ndërhyrja e Komitetit të Lidhjes së Komunistëve të fakulteteve dhe shkollave të larta të Prishtinës. U ngritën akuza për parregullsi në udhëheqjen e Lidhjes së Studentëve dhe për përmbajtjen e shkrimeve të botuara në gazetën studentore “Panorama”, e cila sapo kishte nisur veprimtarinë e saj.

Në vlerësimin e Zejnullahut, këto akuza shërbenin si pretekst për të vënë nën kontroll organizatën studentore dhe për të krijuar bazën e një goditjeje politike ndaj drejtuesve të saj, e cila mund të pasohej edhe me masa penale.

Pas një mbledhjeje maratonike me Kryesinë e Lidhjes së Studentëve, Komiteti nuk arriti të dëshmonte akuzat e ngritura. Kryesia studentore i kundërshtoi ato, duke mos pranuar që aktiviteti i saj të trajtohej si shkelje politike apo institucionale.

Megjithëse kjo përpjekje dështoi, klima e presionit nuk u zhduk. Përkundrazi, sipas rrëfimit të tij, ekzistonte bindja se ndërhyrjet do të vazhdonin në forma të tjera, përfshirë arrestimet dhe akuzat për veprimtari armiqësore.

Rënia e Rankoviqit dhe ndryshimi i klimës politike

Në këtë klimë të rënduar, në verën e vitit 1966 ndodhi një zhvillim i rëndësishëm në nivelin më të lartë të udhëheqjes jugosllave. Aleksandar Rankoviq u shkarkua nga funksionet e tij politike dhe shtetërore, përfshirë postin e nënkryetarit të Federatës dhe përgjegjësitë në strukturat partiake e të sigurisë.

Rënia e Rankoviqit në Plenumin e Brioneve shënoi një kthesë në zhvillimet politike të Jugosllavisë dhe në mënyrën e funksionimit të aparatit të sigurisë.

Sipas kujtimeve të Zejnullahut, pas këtij zhvillimi u ndërprenë një pjesë e aksioneve dhe ndërhyrjeve të shërbimit sekret në mjediset universitare, ndërsa disa prej agjentëve të tij u larguan nga fakultetet dhe disa zyrtarë të aparatit të sigurisë u vunë përballë përgjegjësisë për abuzimet e kryera.

Për studentët shqiptarë, kjo periudhë krijoi shpresën për një klimë më të hapur politike dhe për zvogëlimin e presionit të strukturave të sigurisë mbi jetën universitare.

Megjithatë, plagët e viteve të mëparshme, arrestimet dhe kufizimet e lirisë së organizimit politik do të vazhdonin të ndikonin në jetën publike të Kosovës.

Përgjegjësia familjare dhe sakrifica për të vazhduar studimet

Krahas angazhimit akademik dhe organizativ, vitet universitare të Jusuf Zejnullahut u shoqëruan edhe me vështirësi të konsiderueshme familjare.

Në vitin 1965, familja e tij u shpërngul nga Svirca e Medvegjës në Prishtinë. Ky ndryshim solli një sfidë të re ekonomike dhe sociale. Familja ishte tetëanëtarëshe, të gjithë anëtarët ishin pa punë, ndërsa vëllezërit dhe motrat ishin ende në moshë shkollore. Edhe babai i tij, i papërgatitur për kushtet dhe kërkesat e jetës urbane, përballej me vështirësi në përshtatjen me mjedisin e ri.

Në këto rrethana, Zejnullahu u detyrua të merrte mbi vete një pjesë të rëndësishme të përgjegjësisë për mbajtjen e familjes, pa i ndërprerë studimet universitare.

Për ta përballuar këtë gjendje, u angazhua në Kooperativën e Studentëve, ku punoi si arkëtar. Të ardhurat nga kjo punë, së bashku me bursën e fituar për studime, u bënë burimi kryesor për përballimin e shpenzimeve të tij dhe për ndihmën ndaj familjes.

Kështu, krahas librave, ligjëratave dhe angazhimeve studentore, jeta e tij përditshme përfshinte edhe përgjegjësinë për një familje të tërë.

Kjo përvojë përbën një dimension të rëndësishëm të formimit të tij njerëzor dhe profesional. Përgjegjësia familjare, përballimi i vështirësive ekonomike dhe këmbëngulja për të përfunduar studimet ishin pjesë e një rruge që kërkonte përkushtim dhe sakrificë të vazhdueshme.

Diplomimi dhe shërbimi ushtarak në një periudhë të tensionuar ndërkombëtare

Në pranverën e vitit 1968, Jusuf Zejnullahu përfundoi studimet universitare në Fakultetin Juridiko-Ekonomik të Universitetit të Prishtinës, me notë mesatare 9.40, duke fituar titullin e ekonomistit të diplomuar.

Pas diplomimit, në përputhje me obligimin e atëhershëm për shërbimin ushtarak, në vjeshtën e vitit 1968 u paraqit në shërbim në Sarajevë, ku u sistemua në shkollën ushtarake për oficerë të logjistikës.

Ishte një periudhë jashtëzakonisht e tensionuar në marrëdhëniet ndërkombëtare. Në gusht të vitit 1968, trupat e Bashkimit Sovjetik dhe të vendeve të tjera të Traktatit të Varshavës kishin ndërhyrë ushtarakisht në Çekosllovaki, duke i dhënë fund përpjekjeve reformuese të njohura si Pranvera e Pragës.

Jugosllavia, e cila ndiqte një politikë të pavarur nga blloku lindor dhe nuk ishte pjesë e Traktatit të Varshavës, e përcillte me shqetësim këtë zhvillim. Ndërhyrja sovjetike kishte shtuar frikën për sigurinë e vendeve që ndiqnin një rrugë të pavarur nga Moska.

Në këto rrethana, shërbimi ushtarak i Zejnullahut mori një karakter më të ndërlikuar sesa një obligim i zakonshëm ushtarak. Për shkak të klimës së tensionuar ndërkombëtare dhe masave të shtuara të gatishmërisë, ai e përjetoi këtë periudhë si një shërbim në kushte të jashtëzakonshme, të ngjashme me ato të kohës së luftës.

Me përfundimin e shërbimit ushtarak në vitin 1969, ai u kthye në Kosovë, ku nisi një etapë të re të jetës së tij profesionale dhe institucionale.

Nga Federata Jugosllave në krye të Qeverisë së Kosovës – një përballje me krizën politike dhe institucionale

Në vitin 1986, Jusuf Zejnullahu u emërua nënkryetar i Odës Ekonomike të Federatës Jugosllave, me përgjegjësi për koordinimin e zhvillimeve ekonomike, funksionimin e sistemit ekonomik, politikën monetare dhe sistemin bankar. Ky emërim shënoi një tjetër etapë të rëndësishme në karrierën e tij profesionale, duke e vendosur në një nga pozitat me përgjegjësi të konsiderueshme në strukturat ekonomike të federatës.

Ishte një periudhë kur Jugosllavia po përjetonte një krizë të thellë ekonomike, politike dhe institucionale. Vështirësitë ekonomike, borxhi i jashtëm, inflacioni dhe përplasjet ndërmjet republikave e krahinave autonome po e dobësonin gjithnjë e më shumë kohezionin e federatës. Në të njëjtën kohë, po bëheshin gjithnjë më të dukshme tendencat për ndryshimin e rendit kushtetues dhe të raporteve ndërmjet njësive përbërëse të shtetit jugosllav.

Në qendër të këtyre zhvillimeve qëndronte politika e Serbisë, e cila synonte përqendrimin e pushtetit dhe zgjerimin e kontrollit politik mbi njësitë e tjera federative, veçanërisht mbi Kosovën dhe Vojvodinën. Kjo politikë binte ndesh me parimet kushtetuese mbi të cilat ishte ndërtuar federata, ku gjashtë republikat dhe dy krahinat autonome kishin statusin e tyre kushtetues dhe përfaqësimin në institucionet federative.

Kështu, çështjet politike dhe kushtetuese nisën të mbizotëronin mbi agjendën ekonomike, duke e thelluar edhe më shumë krizën e përgjithshme të vendit. Për një ekonomist që mbante përgjegjësi në strukturat federative, kjo ishte një periudhë kur problemet e ekonomisë nuk mund të ndaheshin më nga përplasjet për pushtetin dhe të ardhmen politike të Jugosllavisë.

Në udhëheqjen e Federatës – përpjekja për mbrojtjen e pozitës kushtetuese të Kosovës

Në këtë klimë të tensionuar politike, kur Serbia po intensifikonte përpjekjet për ndryshimin e pozitës kushtetuese të Kosovës dhe kufizimin e autonomisë së saj, Jusuf Zejnullahu, në qershor të vitit 1989, u zgjodh anëtar i Kryesisë së Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, organit më të lartë udhëheqës të kësaj organizate politike në nivel federativ.

Zgjedhja e tij në këtë strukturë erdhi në një moment vendimtar për Kosovën. Në këtë organ përfaqësoheshin republikat dhe krahinat autonome të federatës, ndërsa pozita kushtetuese e Kosovës i siguronte asaj përfaqësim në proceset vendimmarrëse federative.

Sipas këndvështrimit të Zejnullahut, kjo pozitë krijonte mundësi për të mbrojtur të drejtat kushtetuese të Kosovës dhe për të kundërshtuar përpjekjet e Serbisë për ta ndryshuar në mënyrë të njëanshme rendin kushtetues. Respektimi i Kushtetutës federative dhe pengimi i veprimeve jashtëinstitucionale të Serbisë u shndërruan në çështje qendrore të angazhimit të tij politik.

Në këtë përpjekje, përfaqësuesit e Kosovës gjetën mbështetje edhe te përfaqësues të Sllovenisë, Kroacisë dhe Bosnjë-Hercegovinës, të cilët kundërshtonin tendencat për centralizimin e pushtetit dhe cenimin e baraspeshës kushtetuese të federatës.

Megjithatë, zhvillimet politike po merrnin një drejtim gjithnjë e më të pafavorshëm. Serbia po e intensifikonte kontrollin mbi Kosovën, ndërsa mekanizmat federativë po dëshmonin vështirësi gjithnjë më të mëdha për të garantuar respektimin e rendit kushtetues. Në këto rrethana, hapësira për mbrojtjen e pozitës së Kosovës përmes institucioneve federative po ngushtohej vazhdimisht.

Përballë kësaj situate, Zejnullahu e shihte gjithnjë e më të domosdoshme që mbrojtja e të drejtave kushtetuese të Kosovës të mbështetej në institucionet e saj legjitime dhe në vullnetin politik të popullit.

Kthimi në Kosovë dhe marrja e drejtimit të Qeverisë

Në fund të vitit 1989, pas zhvillimeve politike dhe zgjedhjeve për organet e pushtetit në Kosovë, Jusuf Zejnullahu u kthye nga angazhimi i tij federativ dhe u vu në krye të ekzekutivit të Kosovës.

Më 4 dhjetor 1989, Kuvendi i Kosovës e zgjodhi Kryetar të Këshillit Ekzekutiv, në një periudhë kur vendi po përballej me një krizë të thellë politike dhe institucionale. Kosova ishte tashmë nën presionin e drejtpërdrejtë të politikës së Beogradit, e cila kishte ndërmarrë hapa për ndryshimin e pozitës së saj kushtetuese dhe për vendosjen e kontrollit të drejtpërdrejtë serb mbi institucionet e vendit.

Serbia, përmes ndryshimeve të Kushtetutës së saj, synonte ta zgjeronte ndikimin mbi Kosovën, duke e trajtuar atë si pjesë të drejtpërdrejtë të strukturës së saj shtetërore. Kjo, sipas qëndrimit të Zejnullahut, binte ndesh me pozitën kushtetuese që Kosova kishte në kuadër të Federatës Jugosllave dhe me dispozitat e Kushtetutës së Kosovës, të cilat nuk ishin ndryshuar.

Kuvendi dhe Qeveria e re e Kosovës vazhduan punën duke u mbështetur në Kushtetutën e Kosovës dhe në atë federative. Qëndrimi i tyre ishte se ndryshimet kushtetuese të Serbisë nuk mund të prodhonin automatikisht pasoja juridike në Kosovë dhe se institucionet e vendit nuk kishin bazë kushtetuese për t’i zbatuar ato.

Ky qëndrim e thelloi përplasjen me Beogradin. Serbia nuk pranonte funksionimin e institucioneve të Kosovës jashtë kontrollit të saj, ndërsa Qeveria dhe Kuvendi i Kosovës këmbëngulnin në ruajtjen e kompetencave dhe të autonomisë së përcaktuar me rendin kushtetues federativ.

Në këtë mënyrë, Jusuf Zejnullahu u gjend në krye të një Qeverie që duhej të përballonte njëkohësisht krizën politike, presionin institucional dhe përkeqësimin e vazhdueshëm të gjendjes së përgjithshme në vend.

Shkëputja nga strukturat partiake dhe hapja ndaj pluralizmit politik

Një nga zhvillimet e rëndësishme të kësaj periudhe ishte qëndrimi i Qeverisë së Kosovës për ndarjen e institucioneve shtetërore nga strukturat partiake të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës.

Zejnullahu dhe Qeveria që drejtonte u angazhuan për një orientim të ri institucional, duke deklaruar mbështetjen për zgjedhje të lira dhe sistem shumëpartiak. Në këtë frymë u krijua hapësirë për partitë politike alternative, ndërsa Lidhja Demokratike e Kosovës u njoh si një nga faktorët e rëndësishëm të jetës së re politike në Kosovë.

Ky orientim shënonte një ndryshim të rëndësishëm në mënyrën e funksionimit të institucioneve, pasi synonte që pushteti institucional të mos ishte më i varur nga strukturat e një partie të vetme politike.

Njëkohësisht, Qeveria vendosi të mos pranonte dokumentet dhe kërkesat e autoriteteve serbe që binin ndesh me Kushtetutën e Kosovës dhe me rendin kushtetues federativ. Kjo e vendosi ekzekutivin e Kosovës në një përballje gjithnjë e më të drejtpërdrejtë me Beogradin, por edhe me strukturat politike vendore që kishin mbështetur kursin e Serbisë.

Në këtë fazë, çështja nuk ishte më vetëm ruajtja e kompetencave administrative të Kosovës. Në thelb, bëhej fjalë për të drejtën e institucioneve të saj për të vendosur dhe vepruar në përputhje me bazën e tyre kushtetuese.

Dorëheqja e parevokueshme dhe besimi i Kuvendit

Përshkallëzimi i përplasjeve politike dhe institucionale e bëri gjithnjë më të vështirë funksionimin e Qeverisë. Presioni i vazhdueshëm i Serbisë, kundërshtimet ndaj kursit të pavarur institucional të Kosovës dhe tensionet e brendshme politike krijuan një situatë në të cilën hapësira për veprim të ekzekutivit po ngushtohej nga dita në ditë.

Në këto rrethana, më 9 prill 1990, Jusuf Zejnullahu ofroi dorëheqjen e parevokueshme nga posti i Kryetarit të Qeverisë së Kosovës, në shenjë proteste ndaj politikës dhe masave të Serbisë.

Dorëheqja e tij nuk u pranua menjëherë. Çështja u shqyrtua në Kuvendin e Kosovës, ku pas një periudhe të gjatë diskutimesh, më 23 maj 1990, deputetët vlerësuan pozitivisht punën e tij dhe të Qeverisë që drejtonte. Kuvendi përfundimisht refuzoi dorëheqjen dhe i shprehu besimin e plotë për vazhdimin e drejtimit të ekzekutivit.

Ky vendim ishte një mbështetje e rëndësishme institucionale për Zejnullahun, në një kohë kur përballja me politikën e Beogradit po bëhej gjithnjë më e ashpër.

Megjithatë, refuzimi i dorëheqjes nuk solli ndonjë përmirësim të marrëdhënieve me Serbinë. Përkundrazi, raportet u tensionuan edhe më tej, deri në atë pikë sa autoritetet serbe kërkuan një takim të përbashkët të dy qeverive, asaj të Kosovës dhe të Serbisë, në Prishtinë, me pretendimin për të gjetur një rrugëdalje nga kriza.

Por, në thelb, përplasja kishte kaluar tashmë përtej një mosmarrëveshjeje të zakonshme politike. Ajo ishte shndërruar në një konflikt të thellë për pozitën kushtetuese të Kosovës, legjitimitetin e institucioneve të saj dhe të drejtën për vetëqeverisje.

Jusuf Zejnullahu, i cili deri atëherë kishte ndërtuar një karrierë të gjatë si ekonomist dhe drejtues institucional, tashmë ishte në qendër të një prej përballjeve më të rëndësishme politike të historisë së Kosovës.

Kronologjia e ngjarjeve kryesore

1986 – Nënkryetar i Odës Ekonomike të Jugosllavisë

Merr përgjegjësi në koordinimin e zhvillimeve ekonomike, politikës monetare dhe sistemit bankar.

Qershor 1989 – Anëtar i Kryesisë së LKJ-së

Zgjidhet në strukturën më të lartë drejtuese të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë.

4 dhjetor 1989 – Kryetar i Qeverisë së Kosovës

Zgjidhet Kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës.

9 prill 1990 – Dorëheqja e parevokueshme

Ofron dorëheqjen në shenjë proteste ndaj politikës së Serbisë.

23 maj 1990 – Kuvendi refuzon dorëheqjen

Kuvendi vlerëson punën e tij dhe të Qeverisë dhe i shpreh besimin për vazhdimin e mandatit.

Mbledhja e Gërmisë dhe refuzimi i nënshtrimit institucional

Një nga momentet domethënëse të kësaj periudhe ishte mbledhja e mbajtur në Gërmi më 9 qershor 1990. Në atë kohë, çështja e zbatimit të vendimeve dhe politikave të Serbisë në Kosovë ishte kthyer në një përballje të drejtpërdrejtë politike dhe kushtetuese.

Në këtë mbledhje, Zejnullahu kundërshtoi zbatimin e politikave dhe të rendit kushtetues të imponuar nga Serbia, duke mbajtur qëndrimin se institucionet e Kosovës nuk duhej të shndërroheshin në mekanizma për zbatimin e vendimeve që cenonin autonominë dhe të drejtat kushtetuese të vendit.

Qëndrimi i tij duhet parë në kontekstin e një kohe kur shumë institucione po përballeshin me presione të jashtëzakonshme, ndërsa funksionarët shqiptarë duhej të vendosnin nëse do të pranonin nënshtrimin apo do të përpiqeshin të ruanin legjitimitetin institucional.

Për Zejnullahun, kjo përballje shënoi një kthesë të rëndësishme në rrugëtimin e tij politik. Ai nuk ishte më vetëm një ekonomist dhe drejtues administrativ, por një figurë e vendosur në qendër të rezistencës institucionale të Kosovës.

Gërmia, Deklarata Kushtetuese dhe grushtshteti i 5 korrikut 1990

Një nga momentet më të rëndësishme të përballjes institucionale të Kosovës me politikën e Serbisë ishte Mbledhja e Gërmisë, e mbajtur më 9 qershor 1990, në njërën prej sallave të Klubit të Delegatëve në Gërmi. Kjo mbledhje, e cila zgjati më shumë se 17 orë, u zhvillua në një atmosferë të tensionuar, nën kërcënime dhe presione të ashpra nga përfaqësuesit e Qeverisë së Serbisë, të cilët kërkonin pranimin e politikës serbe ndaj Kosovës dhe zbatimin e plotë të Kushtetutës së Serbisë në territorin e saj.

Në cilësinë e Kryetarit të Qeverisë së Kosovës, Jusuf Zejnullahu kundërshtoi vendosmërisht këto kërkesa, duke refuzuar nënshtrimin e institucioneve të Kosovës ndaj politikës së Beogradit. Ky qëndrim shënoi një moment të rëndësishëm të kundërshtimit të hapur institucional ndaj politikës serbe, në një periudhë kur presioni për shuarjen e autonomisë së Kosovës po merrte përmasa gjithnjë e më të mëdha.

Pas kësaj mbledhjeje, u bë e domosdoshme ndërmarrja e hapave konkretë kushtetues dhe politikë për mbrojtjen e pozitës së Kosovës dhe përcaktimin e së ardhmes së saj institucionale.

Në këtë proces, nën drejtimin dhe koordinimin e Jusuf Zejnullahut, u përcaktua teksti përfundimtar i Deklaratës Kushtetuese, e cila më 2 korrik 1990 u miratua nga deputetët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës. Ky akt përbënte një kthesë historike në rrugën e Kosovës drejt shkëputjes nga rendi kushtetues jugosllav dhe afirmimit të subjektivitetit të saj politik e shtetëror.

Tri ditë më vonë, më 5 korrik 1990, Serbia, me mbështetjen e strukturave të Armatës Jugosllave, ndërmori një grusht shteti institucional, duke i suprimuar me dhunë institucionet e Kosovës dhe duke larguar nga funksioni Qeverinë dhe Kuvendin e saj. Ishte një ndërhyrje që synonte shkatërrimin e rendit institucional të Kosovës dhe vendosjen e kontrollit të drejtpërdrejtë të Beogradit.

Por, për Jusuf Zejnullahun, ky zhvillim nuk nënkuptonte përfundimin e përgjegjësisë institucionale. Nga pozita e Kryetarit të Qeverisë së Kosovës, ai kundërshtoi suprimimin e institucioneve dhe bëri të ditur para opinionit të brendshëm dhe atij ndërkombëtar se Qeveria dhe Kuvendi i Kosovës vazhdonin të ishin organet legjitime dhe kushtetuese të popullit të Kosovës. Ai këmbëngulte se puna e këtyre institucioneve duhej të vazhdonte, pavarësisht pengesave dhe represionit të vendosur nga Serbia.

Në rrethanat e reja të krijuara, Zejnullahu nisi konsultimet me Lidhjen Demokratike të Kosovës dhe partitë e tjera politike alternative, me synimin për të përcaktuar hapat e mëtejshëm institucionalë në kushtet e pushtimit. Njëkohësisht, vazhdoi koordinimin e punës për përgatitjen e Kushtetutës së Republikës së Kosovës dhe organizimin e mbledhjes së Kuvendit, në të cilën do të miratohej dokumenti themelor kushtetues i shtetit të ardhshëm.

Ky angazhim i kushtoi edhe lirinë personale. Zejnullahu u arrestua nga policia serbe, ndërsa bashkë me të u burgosën edhe anëtarë të tjerë të Qeverisë. Vetëm pas reagimeve dhe presionit të fuqishëm të opinionit ndërkombëtar, ai dhe bashkëpunëtorët e tij u liruan.

Më 7 shtator 1990, në Kaçanik, deputetët e Kuvendit të Kosovës miratuan Kushtetutën e Republikës së Kosovës, duke e shpallur Kosovën Republikë. Në këtë mbledhje historike, Jusuf Zejnullahu u emërua Kryetar i Qeverisë së Republikës së Kosovës, me mandat për ta drejtuar atë deri në mbajtjen e zgjedhjeve të lira.

Pas shpalljes së Republikës, për të vazhduar angazhimin në jetësimin e saj dhe për të ruajtur funksionimin e institucioneve legjitime, Zejnullahu, së bashku me një numër anëtarësh të Qeverisë dhe delegatë të Kuvendit, u detyrua të largohej nga Kosova.

Përfundimi i mandatit dhe zhvillimet politike të vitit 1991

Në verën e vitit 1991, Lidhja Demokratike e Kosovës mblodhi një numër deputetësh të Kuvendit të Kosovës dhe ndërmori hapa për formimin e një qeverie të përkohshme, pa ndjekur procedurat kushtetuese që, sipas qëndrimit të Zejnullahut, duhej të respektoheshin nga institucionet legale të Republikës së Kosovës.

Përballë kësaj situate të ndërlikuar politike dhe institucionale, Zejnullahu zgjodhi të mos e thellonte përçarjen ndërmjet faktorëve politikë shqiptarë dhe institucioneve legjitime të vendit. Me synimin për të mos krijuar ndasi të mëtejshme dhe për të mos e komplikuar edhe më shumë gjendjen e përgjithshme politike, ai ndërpreu ushtrimin e detyrës së Kryetarit të Qeverisë së Republikës së Kosovës.

Ky vendim shënoi fundin e një etape të rëndësishme të angazhimit të tij në drejtimin e institucioneve të Kosovës, por jo edhe përfundimin e lidhjes së tij me zhvillimet historike të vendit.

Kronologjia e ngjarjeve kryesore
9 qershor 1990 – Mbledhja e Gërmisë

Mbi 17 orë diskutime dhe përballje institucionale. Jusuf Zejnullahu refuzon kërkesat për zbatimin e politikës dhe Kushtetutës së Serbisë në Kosovë.

2 korrik 1990 – Deklarata Kushtetuese

Deputetët e Kuvendit të Kosovës miratojnë Deklaratën Kushtetuese, duke afirmuar subjektivitetin politik dhe kushtetues të Kosovës.

5 korrik 1990 – Suprimimi i institucioneve

Serbia ndërmerr grushtin e shtetit institucional dhe largon me dhunë Qeverinë dhe Kuvendin e Kosovës.

Viti 1990 – Arrestimi dhe lirimi

Jusuf Zejnullahu arrestohet nga policia serbe dhe lirohet pas reagimeve të fuqishme ndërkombëtare.

7 shtator 1990 – Kushtetuta e Kaçanikut

Miratohet Kushtetuta e Republikës së Kosovës. Jusuf Zejnullahu emërohet Kryetar i Qeverisë së Republikës.

Viti 1991 – Ndërprerja e ushtrimit të mandatit

Në rrethanat e zhvillimeve të reja politike dhe institucionale, Zejnullahu ndërpret ushtrimin e detyrës së Kryetarit të Qeverisë.

2 Korriku 1990 – kur institucionet e Kosovës morën një drejtim historik

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 shënoi një prej momenteve më të rëndësishme në rrugën e Kosovës drejt pavarësisë. Deputetët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës shpallën Kosovën njësi të barabartë në kuadër të federatës jugosllave, duke kundërshtuar drejtpërdrejt politikën e Beogradit dhe duke hapur një kapitull të ri të veprimit politik shqiptar.

Vetëm tri ditë më vonë, më 5 korrik 1990, Serbia ndërmori masa të dhunshme për suprimimin e institucioneve të Kosovës. Qeveria, Kuvendi dhe strukturat e tjera institucionale u vunë nën kontrollin e drejtpërdrejtë serb.

2 Korriku 1990 – Zejnullahu në prapavijën institucionale të një akti historik

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 nuk ishte një akt që lindi brenda një dite. Pas saj qëndronin muaj të tërë përballjesh politike, përpjekjesh institucionale, debatesh dhe vendimesh të vështira. Në këtë proces, Jusuf Zejnullahu kishte një rol të rëndësishëm si kryetar i Qeverisë së Kosovës. Ai ishte ndër njerëzit që duhej ta shndërronin kundërshtimin politik ndaj politikës së Beogradit në veprim konkret institucional.

Në dëshmitë e tij, Zejnullahu i rikthehet posaçërisht Mbledhjes së Gërmisë të 9 qershorit 1990, përgatitjes së tekstit të Deklaratës Kushtetuese dhe zhvillimeve që çuan në shpalljen e saj. Ai tregon se pas vendimeve të 2 Korrikut erdhi ndërhyrja e dhunshme e Serbisë më 5 korrik, por përpjekja institucionale për vazhdimin e rrugës kushtetuese nuk u ndërpre.

Kjo periudhë përbën një nga kapitujt më të rëndësishëm të jetës së tij politike, por edhe një dëshmi të kohës kur drejtuesit e institucioneve të Kosovës u përballën me përgjegjësi që tejkalonin kufijtë e funksioneve të tyre zyrtare.

Për Jusuf Zejnullahun, kjo periudhë solli pasoja të rënda personale dhe politike. Ai u përball me përndjekje dhe arrestim për veprimtarinë e tij politike dhe qëndrimet në mbrojtje të institucioneve të Kosovës. Rrethanat e krijuara e detyruan të largohej nga vendi.

Megjithatë, largimi fizik nuk nënkuptonte përfundimin e angazhimit të tij politik. Në vijim, ai u përfshi në organizimin dhe funksionimin e strukturave të Kosovës jashtë vendit, duke marrë edhe përgjegjësinë e kryeministrit të Qeverisë së Kosovës në ekzil.

Kështu, një periudhë që kishte nisur me drejtimin e institucioneve brenda Kosovës vazhdoi në rrethana të tjera, në kushtet e mërgimit dhe të përpjekjeve për ta mbajtur gjallë përfaqësimin institucional të vendit.

Jeta në mërgim dhe dëshmia përmes librit

Pas viteve të angazhimit politik dhe zhvillimeve dramatike të fillimviteve nëntëdhjetë, Jusuf Zejnullahu u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Që nga viti 1999, ai jeton dhe vepron atje, larg skenës së drejtpërdrejtë politike në Kosovë.

Por largimi nga politika aktive nuk e ndërpreu lidhjen e tij me historinë e vendit. Përkundrazi, një pjesë të rëndësishme të angazhimit të mëvonshëm ia kushtoi dokumentimit të përvojave, ngjarjeve dhe zhvillimeve politike të periudhës në të cilën kishte qenë vetë protagonist.

Ai është autor i disa botimeve me karakter historik dhe kujtimesh, përmes të cilave ka sjellë dëshmi dhe reflektime mbi periudhën e fundit të viteve tetëdhjetë dhe fillimin e viteve nëntëdhjetë.

Pas luftës, përpjekja për rimëkëmbjen ekonomike, mërgimi dhe krijimtaria

Përfundimi i luftës në Kosovë nuk shënoi edhe përfundimin e angazhimit të Jusuf Zejnullahut për vendin e tij. Përkundrazi, me përvojën e gjatë në fushën e ekonomisë, me njohuritë profesionale dhe me rrjetin e lidhjeve afariste të krijuara ndër vite, ai u përpoq që kontributin e tij ta vinte në shërbim të rimëkëmbjes ekonomike të Kosovës së pasluftës.

Një ndër iniciativat më ambicioze të tij në këtë drejtim ishte përpjekja për të sjellë investime të huaja në industrinë e materialeve ndërtimore, në një kohë kur Kosova kishte nevojë të jashtëzakonshme për rindërtimin e infrastrukturës, objekteve publike, banesave dhe kapaciteteve prodhuese të shkatërruara gjatë luftës.

Duke shfrytëzuar kontaktet dhe bashkëpunimin e mëparshëm në qarqet ndërkombëtare të biznesit, Zejnullahu arriti të nxisë interesimin e kompanisë shumëkombëshe britanike Blue Circle, një nga emrat e njohur në industrinë botërore të çimentos, për investime në rindërtimin dhe modernizimin e fabrikës së çimentos “Sharr”, në Han të Elezit.

Në cilësinë e drejtorit të përfaqësisë së kësaj kompanie për Kosovë, ai u angazhua në përgatitjen e projektit për rehabilitimin dhe rikonstruktimin e fabrikës, duke synuar rikthimin e saj në një kapacitet të rëndësishëm industrial. Projekti parashihte sigurimin e investimeve prej dhjetëra miliona dollarësh dhe ngritjen e kapaciteteve prodhuese deri në 300 mijë tonë çimento në vit. Një kapacitet i tillë do të kishte rëndësi të veçantë për procesin e rindërtimit të Kosovës, duke krijuar mundësi për furnizimin e tregut vendor me prodhim të vendit dhe për zhvillimin e industrive të ndërlidhura me përpunimin dhe përdorimin e çimentos.

Sipas projektit, realizimi i këtij investimi do të krijonte gjithashtu mundësi të konsiderueshme punësimi, me përfshirjen e më shumë se 4.000 punëtorëve, drejtpërdrejt dhe në aktivitetet e tjera industriale e përpunuese që do të lidheshin me këtë sektor.

Megjithatë, kjo nismë ambicioze nuk arriti të realizohej. Sipas dëshmisë dhe vlerësimit të Zejnullahut, interesat konkurruese të prodhuesve nga vendet fqinje dhe ndikimi i tyre në qarqet vendimmarrëse ndërkombëtare e vendore penguan realizimin e projektit. Ai pretendon se, përmes korrupsionit të zyrtarëve të administratës së Kombeve të Bashkuara dhe të Ministrisë për Rindërtim të Qeverisë së Përkohshme të Kosovës, u krijuan pengesa që e bllokuan këtë investim me rëndësi për ekonominë e vendit.

Dështimi i kësaj nisme përbënte jo vetëm një zhgënjim profesional për të, por edhe një rast të humbur për zhvillimin industrial të Kosovës në periudhën kur nevoja për investime, vende pune dhe kapacitete prodhuese ishte jetike. Për një ekonomist që kishte kaluar pjesën më të madhe të jetës në shërbim të zhvillimit ekonomik, përballja me pengesa të tilla ishte një tjetër dëshmi e vështirësive me të cilat po përballej Kosova e pasluftës.

Mërgimi në Shtetet e Bashkuara dhe një etapë e re e jetës

I bindur se problemet e natyrës institucionale, ekonomike dhe dukuritë që ai i konsideronte pengesë për zhvillimin e Kosovës do të vazhdonin edhe për një kohë të gjatë, në vitin 2001 Jusuf Zejnullahu mori vendimin për t’u larguar drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ku iu bashkua fëmijëve të tij, të cilët në atë kohë studionin atje.

Ky largim shënoi një kthesë të re në jetën e tij. Pas dekadash të tëra të angazhimit në institucionet ekonomike dhe politike të Kosovës, pas përgjegjësive të larta shtetërore dhe përballjeve të vështira të viteve nëntëdhjetë, ai nisi një etapë tjetër të jetës, larg angazhimit të drejtpërdrejtë institucional, por jo edhe larg interesimit për zhvillimet në vendlindje.

Në Shtetet e Bashkuara, Zejnullahu vazhdoi të merrej me studimin dhe zgjerimin e njohurive në fushat e ekonomisë, shkencës dhe filozofisë. Përvoja jetësore, angazhimi profesional dhe pjesëmarrja e drejtpërdrejtë në ngjarjet historike të Kosovës u shndërruan gradualisht edhe në material për reflektim, analizë dhe dokumentim.

Nga përvoja politike te dëshmia e shkruar

Një pjesë të rëndësishme të kësaj etape ia kushtoi krijimtarisë publicistike dhe historike. Përmes librave të tij, Jusuf Zejnullahu u përpoq të dokumentojë ngjarjet, proceset dhe zhvillimet nëpër të cilat kishte kaluar Kosova, duke sjellë edhe këndvështrimin e një njeriu që kishte qenë vetë pjesë e vendimmarrjes politike dhe institucionale.

Në mesin e veprave të tij veçohen tri botime:

“Stuhi lufte mbi Kosovë” – një vepër që trajton periudhën e trazuar politike dhe institucionale të Kosovës, duke sjellë kujtime, përjetime dhe dëshmi nga koha kur ai drejtonte Qeverinë e Kosovës.

“Rezistenca e thyer” – një botim që i rikthehet përballjeve politike dhe institucionale të fillimit të viteve nëntëdhjetë, duke dokumentuar zhvillimet dhe sfidat e asaj periudhe.

“Feronikeli – nga dështimi në gjigant metalurgjik” – një vepër që pasqyron përvojën dhe njohuritë e tij në fushën e industrisë, me fokus të veçantë në historikun dhe zhvillimin e njërit prej komplekseve më të rëndësishme metalurgjike të Kosovës.

Këto botime përfaqësojnë një vazhdimësi të angazhimit të tij intelektual, por edhe një përpjekje për të ruajtur kujtesën e proceseve në të cilat ishte përfshirë personalisht. Në këtë mënyrë, nga një protagonist i jetës institucionale dhe politike, Zejnullahu u shndërrua edhe në dëshmitar e autor të historisë që kishte përjetuar.

Në fund, mërgimi nuk e shkëputi Jusuf Zejnullahun nga Kosova. Ai vetëm ia ndryshoi formën e angazhimit: nga drejtimi i institucioneve dhe projektet për zhvillimin ekonomik, te libri, kujtesa dhe dokumentimi i historisë.

Ndër veprat e tij veçohen:

“Stuhi lufte mbi Kosovë” (2007) – një botim që trajton zhvillimet dhe rrethanat dramatike nëpër të cilat kaloi Kosova.

“Rezistenca e thyer” (2019) – një vepër që i rikthehet periudhës së rezistencës politike dhe institucionale, duke sjellë këndvështrimin dhe përvojën e autorit.

Këto botime kanë rëndësi si pjesë e kujtesës së një periudhe historike, veçanërisht për faktin se autori nuk është vetëm vëzhgues i ngjarjeve, por edhe njëri prej personave që mbajti përgjegjësi institucionale në ato rrethana.

Shkrimet dhe kujtimet e tij përbëjnë një përpjekje për të ruajtur përvojën personale dhe institucionale të një kohe kur Kosova po kalonte nga autonomia e cunguar drejt organizimit të rezistencës politike për liri dhe pavarësi.

Një jetë ndërmjet ekonomisë, institucioneve dhe historisë

Jusuf Zejnullahu përfaqëson një profil të veçantë të kuadrove shqiptare që u formuan në fushën e ekonomisë dhe më pas u gjendën përballë përgjegjësive të mëdha politike. Nga studimet në Prishtinë dhe Zagreb, te drejtimi i ndërmarrjeve dhe institucioneve ekonomike, e deri te udhëheqja e Qeverisë së Kosovës në vitet 1989–1991, rrugëtimi i tij pasqyron një periudhë kur jeta profesionale dhe fati politik i Kosovës u ndërthurën në mënyrë të pashmangshme.

Ai drejtoi Qeverinë në një kohë kur institucionet po përballeshin me një presion të jashtëzakonshëm, kur vendimet politike kishin pasoja të drejtpërdrejta për të ardhmen e vendit dhe kur ruajtja e dinjitetit institucional ishte kthyer në një sfidë historike.

Vlerësimi i figurës së tij kërkon edhe shqyrtimin e vendimeve, qëndrimeve dhe përgjegjësive që kishte gjatë asaj periudhe. Por një gjë është e pamohueshme: emri i Jusuf Zejnullahut është i lidhur me një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë institucionale të Kosovës, me kohën kur institucionet shqiptare u vunë para provës së mbijetesës politike.

Nga Svirca e Medvegjës, vendlindja e tij, deri te institucionet më të larta të Kosovës dhe më pas në mërgim, jeta e tij përshkon një rrugë që lidhet ngushtë me historinë e një populli në kërkim të lirisë dhe të drejtës për vetëqeverisje.

Jusuf Zejnullahu mbetet një emër i lidhur me atë periudhë kur Kosova po humbiste autonominë e saj, por nuk hoqi dorë nga përpjekja për të ruajtur institucionet, përfaqësimin politik dhe aspiratën për shtetësi.

Jusuf Zejnullahu – Kronologjia e jetës, veprimtarisë profesionale dhe rrugëtimit politik (1944–2026)

Nga Svirca e Medvegjës, te drejtimi i Qeverisë së Kosovës, përballjet historike të viteve 1989–1991, mërgimi në Amerikë dhe krijimtaria publicistike. Një jetë e ndërthurur me ekonominë, politikën, institucionet dhe historinë e Kosovës.

1944–1972 | Fëmijëria, shkollimi dhe formimi akademik
9 shkurt 1944 – Lindja

Lind në Svircë të Komunës së Medvegjës.

1959 – Arsimi fillor

Përfundon shkollën tetëvjeçare në Banjë të Sjarinës.

1963 – Arsimi i mesëm

Përfundon shkollën e mesme ekonomike. Gjatë kësaj periudhe shërben edhe si komandant i një brigade punuese të rinisë.

1965–1966 – Aktiviteti studentor

Zgjidhet kryetar i Lidhjes së Studentëve dhe angazhohet në zgjerimin e organizimit studentor në nivel të Kosovës.

Pranverë 1968 – Diplomimi në Prishtinë

Përfundon Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Prishtinës, me notë mesatare 9.40.

Vjeshtë 1969 – Angazhimi në institucionet ekonomike

Emërohet nënsekretar i Ekonomisë dhe angazhohet në hartimin e strategjisë për modernizimin e rrjetit rrugor të Kosovës.

1972 – Studimet pasuniversitare

Merr gradën Magjistër i Shkencave Ekonomike në Universitetin e Zagrebit.

1975–1989 | Karriera profesionale dhe drejtimi ekonomik
1975 – Drejtor i Institutit për Zhvillim Ekonomik

Emërohet drejtor i Institutit për Zhvillimin Ekonomik të Komunës së Prishtinës.

1976–1979 – Angazhimi në strukturat politike

Shërben si sekretar i Komitetit të Lidhjes së Komunistëve të Prishtinës.

Vjeshtë 1979 – Oda Ekonomike e Kosovës

Zgjidhet nënkryetar i Odës Ekonomike të Kosovës.

1982 – Drejtor i përgjithshëm i “Ferronikelit”

Emërohet në krye të Kombinatit Metalurgjik “Ferronikeli” në Drenas.

1984 – Ndryshimi i teknologjisë në “Ferronikel”

Ndërmerr ndryshimin e teknologjisë ruse dhe angazhohet në shpëtimin e projektit industrial. Fillon me sukses prodhimi i nikelit.

1986 – Oda Ekonomike e Jugosllavisë

Emërohet nënkryetar i Odës Ekonomike të Federatës Jugosllave, me përgjegjësi në koordinimin e politikës monetare dhe sistemit bankar.

Qershor 1989 – Kryesia e Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë

Zgjidhet anëtar i Kryesisë së Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë.

1989–1991 | Në krye të Qeverisë dhe përballja me krizën historike
4 dhjetor 1989 – Kryetar i Qeverisë së Kosovës

Zgjidhet Kryetar i Këshillit Ekzekutiv të Kosovës, në një periudhë të tensioneve të mëdha politike dhe presionit të regjimit të Sllobodan Millosheviqit.

9 prill 1990 – Dorëheqja në shenjë proteste

Ofron dorëheqjen e parevokueshme, duke kundërshtuar politikën dhe masat e Serbisë ndaj Kosovës.

23 maj 1990 – Kuvendi refuzon dorëheqjen

Kuvendi i Kosovës nuk e pranon dorëheqjen dhe i shpreh besimin për vazhdimin e drejtimit të Qeverisë.

9 qershor 1990 – Mbledhja e Gërmisë

Në një mbledhje që zgjat më shumë se 17 orë, Zejnullahu kundërshton kërkesat e Serbisë për zbatimin e politikës dhe Kushtetutës së saj në Kosovë.

2 korrik 1990 – Deklarata Kushtetuese

Deputetët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës miratojnë Deklaratën Kushtetuese, duke afirmuar subjektivitetin politik dhe kushtetues të Kosovës.

5 korrik 1990 – Suprimimi i institucioneve

Serbia ndërmerr grushtin e shtetit institucional dhe largon me dhunë Qeverinë dhe Kuvendin e Kosovës.

Viti 1990 – Arrestimi dhe lirimi

Arrestohet nga policia serbe për veprimtarinë e tij politike dhe institucionale. Lirohet pas reagimeve të fuqishme ndërkombëtare.

7 shtator 1990 – Kushtetuta e Kaçanikut

Kuvendi i Kosovës miraton Kushtetutën e Republikës së Kosovës. Jusuf Zejnullahu emërohet Kryetar i Qeverisë së Republikës së Kosovës.

Viti 1991 – Përfundimi i ushtrimit të mandatit

Në rrethanat e zhvillimeve të reja politike dhe institucionale, ndërpret ushtrimin e detyrës së Kryetarit të Qeverisë së Republikës së Kosovës.

2001–2026 | Mërgimi, angazhimi ekonomik dhe krijimtaria
2001 – Vendosja në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Largohet drejt SHBA-së, ku bashkohet me fëmijët e tij. Vazhdon interesimin dhe studimin në fushat e ekonomisë, shkencës dhe filozofisë.

2007 – “Stuhi Lufte mbi Kosovë”

Publikon librin me kujtime dhe dëshmi mbi zhvillimet politike e institucionale të Kosovës.

2019 – “Rezistenca e Thyer”

Publikon veprën kushtuar periudhës së rezistencës politike dhe institucionale të Kosovës.

2026 – “Feronikeli – nga dështimi në gjigant metalurgjik”

Publikon veprën që trajton historikun, sfidat dhe zhvillimin e njërit prej komplekseve më të rëndësishme industriale të Kosovës./rajonipress/

Privatësia

Faqja jonë e internetit përdorë cookies. Ato janë skedar të vegjël që ndërveprojnë me pajisjen tuaj dhe kjo bëhet në mënyrë që ne t'ju ofrojmë përvojën më të mirë të mundshme gjatë përdorimit të faqes sonë.

Për të u informuar rreth politikave tona të privatësisë, ju lutem vizitoni faqen privatësia.

Cookiet e domosdoshëm

Cookiet e nevojshëm duhet të aktivizohet në çdo kohë në mënyrë që ne të mund të ruajmë preferencat tuaja për preferencat e cookies.

Cookies të palëve të treta

Kjo faqe interneti përdorë Google Analytics për të mbledhur informacione anonime si numri i vizitorëve në sajt dhe shfletimi i faqeve.

Mbajtja e aktivizuar e këtij cookie, na ndihmon neve të përmirësojmë faqen tonë në internet.