Demir Behluli, krijuesi që i dha ngjyrë kujtesës kulturore të Gjilanit

Gjilan – Demir Behluli mbetet një nga figurat më emblematike të krijimtarisë artistike shqiptare, një emër që lidhet ngushtë me jetën kulturore të Gjilanit dhe më gjerë. Piktor, shkrimtar dhe krijues i gjithanshëm, Behluli i përket brezit të artistëve që artin nuk e panë si privilegj personal, por si mision shoqëror dhe dokumentim të kohës.

I lindur në vitin 1938 në Ranatoc të Preshevës, Demir Behluli jetoi dhe veproi për dekada në Gjilan, ku krijimtaria e tij u bë pjesë e pandashme e identitetit kulturor të qytetit. Ai la pas një opus të jashtëzakonshëm artistik, me mbi mijëra punime në pikturë, grafikë dhe dizajn, duke përfshirë portrete, peizazhe, murale dhe afreske monumentale që sot përbëjnë trashëgimi të çmuar kulturore.

Behluli ishte i njohur për realizimin e qindra portreteve, ku përmes brushës dhe ngjyrës portretizonte jo vetëm fytyra, por edhe karaktere, emocione dhe histori njerëzore. Krahas artit pamor, ai ishte edhe autor i disa veprave letrare, duke dëshmuar një ndjeshmëri të veçantë artistike dhe një raport të thellë me fjalën e shkruar.

Veprimtaria e tij u shtri edhe në ilustrimin e librave, dizajnimin e ballinave, skenografi, si dhe në realizimin e veprave murale në institucione fetare dhe publike. Pjesëmarrja në ekspozita të shumta brenda dhe jashtë vendit e afirmoi atë si një krijues me identitet të konsoliduar artistik, ndërsa kritika e artit e vlerësoi shpesh si doajen të pikturës shqiptare.

Përtej krijimtarisë së pasur, Demir Behluli kujtohet edhe për përulësinë, përkushtimin dhe lidhjen e fortë me komunitetin. Ai ishte një artist që jetonte me qytetin dhe për qytetin, duke e shndërruar artin në mjet komunikimi, edukimi dhe kujtese kolektive.

Sot, vepra e Demir Behlulit mbetet dëshmi e fuqishme e rolit të artit në ndërtimin e identitetit kulturor dhe në ruajtjen e historisë shpirtërore të një vendi. Gjilani dhe hapësira shqiptare e kanë në të një krijues që nuk u shua me kohën, por vazhdon të jetojë përmes ngjyrave, fjalës dhe kujtesës kulturore që la pas.

Doajeni i artit piktural dhe kujtesa vizuale e një epoke

Demir Behluli nuk është thjesht një piktor i njohur; ai është një institucion artistik më vete. Emri i tij lidhet pazgjidhshmërisht me historinë e artit pamor shqiptar dhe me jetën kulturore të Gjilanit, ku për dekada me radhë krijimtaria e tij ka qenë frymëzim, dokument dhe identitet.

Ateljeja – tempulli i krijimtarisë

Në lagjen “Dardania” të Gjilanit, në katin e parë të shtëpisë së tij, Demir Behluli ka ndërtuar galerinë–atelje, një hapësirë ku arti merr frymë. Aty e gjen mjeshtrin me duar të arta, të rrethuar nga brusha, lapsa, pelhurë, dru, ngjyra dhe piktura që flasin. Çdo vepër është dëshmi e kohës, e jetës dhe e përkushtimit të tij të palodhur.

Pikturat e Behlulit nuk janë vetëm estetikë vizuale; ato janë dokumente historike, emocionale dhe shpirtërore. Akuarelet, portretet, peizazhet, natyrat e qeta dhe vizatimet përçojnë mesazhe të thella njerëzore dhe shoqërore.

Nga Karadaku në galeritë e artit

I lindur në vitin 1938 në Ranatoc të Karadakut të Preshevës, Demir Behluli që herët tregoi etje për dije dhe krijimtari. Fillimisht punoi si mësues, por thirrja e artit ishte më e fortë. Ai u rrit artistikisht në kushte të vështira jetësore, në një kohë skamjeje dhe sakrifice, por kurrë nuk u dorëzua përballë sfidave.

Letërsia, rrugëtim paralel i shpirtit krijues

Para se t’i përkushtohej plotësisht pikturës, Behluli u shfaq edhe si krijues letrar. Poezinë e parë e botoi në revistën “Zani i Rinisë” më 1956, ndërsa tregimin e parë në “Flaka e Vëllazërimit” më 1959. Deri më sot ka botuar 18 vepra letrare për fëmijë dhe të rritur, ku Karadaku, vendlindja dhe figura e Idriz Seferit zënë një vend të veçantë tematik.

Kjo krijimtari është vlerësuar për përmbajtjen autentike, gjuhën e pasur dhe ndjeshmërinë e rrallë narrative.

Vepra e Demir Behlulit përfaqëson një nga anët më të ndritshme dhe më të qëndrueshme të kulturës shqiptare. Krahas artit pamor, që ishte thirrja e tij parësore dhe fusha ku arriti kulme të padiskutueshme, ai u shqua edhe si krijues letrar, duke lënë gjurmë të rëndësishme në prozë, poezi dhe publicistikë. Letërsia e tij mbart ndjeshmëri, kujtesë historike dhe frymë njerëzore, duke e bërë atë një autor të lexueshëm dhe të domosdoshëm në fondin kulturor shqiptar.

Gjatë jetës së tij krijuese, Demir Behluli botoi 17 vepra letrare, në poezi dhe prozë, ndër to: “Më këto duer” (1968), “Dielli – zog qielli” (1969), “Jehonë maji” (1981), “Udhëtimi” (1984), “Punëtori” – monografi (1995), “Arabeska origjinale në xhamitë e Kosovës Lindore” (1995), “Mbreti i shtëpisë” (1996), “Mos harroni” (1997), “Trenat e bukës” (1997), “Ese, kritika, ekspozita” (1997), “Portrete shkrimtarësh” (2002), “Shtëpia prej zalli” (2004), “Syri vigjilent” (2005), “Kur njeriu flet vetë me vete” (2005), “Befasi e këndshme” (2005), “E shtuna në Preshevë” (2009), “Parafjalë” (2011), “Shënjtëresha shqiptare” (2012), “Po vinte koha” (2013), si dhe veprën e fundit publicistike “Sabri Maxhuni – zbërthyesi i kodeve” (2017).

Si artist pamor, tashmë i ndjerë, Demir Behluli krijoi mbi 3000 vepra artistike, duke realizuar rreth 850 portrete, duke organizuar 9 ekspozita personale dhe duke qenë pjesë e mbi 63 ekspozitave kolektive. Ai u shqua gjithashtu si skenograf, duke realizuar 7 skenografi teatrale për veprat e vëna në skenë në Teatrin e Gjilanit. Po ashtu, punoi 47 ballina librash, ilustroi 30 libra, realizoi 63 dizajne perdesh, 7 stripe origjinale, ndërsa veprat e tij u botuan në 185 reproduksione në shtypin e kohës.

Një kapitull i veçantë i veprimtarisë së tij artistike janë veprat monumentale: mbi 60 murale, 650 m² afreska në Kishën e Binçës, ku realizoi 520 figura shqiptare, si dhe dekorimi i enterierit të 40 xhamive me 26.000 m² arabeska origjinale shqiptare. Për këtë veprimtari madhore, ai u shpërblye mbi 11 herë gjatë viteve 1957–2004 dhe u nderua me 24 diploma dhe mirënjohje.

Veprat e Demir Behlulit sot gjenden në shumë vende të botës, në Shqipëri, SHBA, Holandë, Gjermani, Austri, Australi, Turqi dhe Zvicër – në koleksione private dhe institucione kulturore. Vetë artisti u dhuroi miqve dhe institucioneve mbi 552 piktura origjinale, duke dëshmuar bujarinë dhe misionin e tij kulturor.

Ai ishte bashkëpunëtor aktiv i revistave dhe gazetave të shumta shqiptare, ndër to: “Jeta e re”, “Jehona”, “Rilindja”, “Zëri i rinisë”, “Flaka e vëllazërimit”, “Bota sot”, “Drita”, “Panorama” e shumë të tjera. Po ashtu, gjatë jetës realizoi udhëtime studimore dhe artistike në qendra të rëndësishme kulturore evropiane dhe botërore, duke vizituar muze, galeri dhe monumente arti në Athinë, Stamboll, Vjenë, Milano, Barcelonë, Frankfurt, Venedik, Berat e gjetkë.

Në planin studimor, Demir Behluli shkroi analiza dhe ese për historinë e artit botëror, rrymat artistike dhe pedagogjinë popullore, si dhe kritikë arti për autorë shqiptarë. Ai trajtoi tema si ballinat e librave, ilustrimi për fëmijë, karikatura dhe fauna si motiv artistik, duke e pasuruar diskursin estetik shqiptar me mendim të thellë dhe qasje shkencore.

Ai realizoi stripe të njohura si “Planeti cimilim”, “Toka është e dashur”, “Uliksi e Katallani”, si dhe skenografi për vepra të shumta teatrale. Po ashtu, nxori dhe redaktoi fletushka letrare dhe gazeta kulturore, duke kontribuar drejtpërdrejt në jetën intelektuale të kohës.

Demir Behluli la pas edhe një fond të pasur dorëshkrimesh poetike, prozash dhe romanesh, disa prej të cilave fatkeqësisht u humbën gjatë luftës së vitit 1999 në Kosovë. Megjithatë, trashëgimia që ai la është monumentale dhe e pashlyeshme.

Në fund, mbetet e padiskutueshme se Demir Behluli ishte një institucion i artit shqiptar, një krijues i palodhur dhe një ndër figurat më përfaqësuese të kulturës sonë moderne. Vepra e tij do të jetojë gjatë, si dëshmi e një jete të shkrirë tërësisht në shërbim të artit dhe shpirtit njerëzor.

Ekspozitat dhe veprat monumentale

Demir Behluli ka realizuar 12 ekspozita personale në Preshevë, Shkup, Gjilan dhe Durrës, si dhe dhjetëra ekspozita kolektive. Ai ka dekoruar enterierin e 43 xhamive dhe një teqeje me arabeska origjinale, në një sipërfaqe prej mbi 30 mijë metrash katrorë.

Vepra e tij jetësore mbetet piktura murale në Kishën e Binçës, me motivin “Martirët e Karadakut”, realizuar në bashkëpunim me Zeqirja Rexhepin. Në një sipërfaqe prej 550 metrash katrorë, Behluli ka pikturuar 520 figura me veshje gjithëkombëtare – një vepër unike në botë për nga koncepti dhe përmasat.

Arkivi krijues dhe madhështia e opusin

Opusi artistik i Demir Behlulit është i jashtëzakonshëm: mbi 1.570 portrete, mijëra vizatime me laps e laps kimik, kompozicione me vaj, akuarel, pastel, temper, linogdhendje, punime në dru, gips dhe teknika të kombinuara. Ai ka realizuar ilustrime librash, ballina, dizajne, skenografi, emblema, diploma, plakate dhe elemente të tjera grafike.

Veçanërisht i njohur është dizajni i tij “101” për perde, i cili është shtypur mbi 5 milionë metra dhe është shpërndarë në të gjitha kontinentet.

Nga viti 1955 deri më 2017, Behluli ka dhuruar mbi 1.024 vepra origjinale për miq, institucione dhe ente kulturore anembanë botës, një akt madhor bujarie artistike.

Krijimtaria përtej moshës dhe sfidave shëndetësore

Edhe pse i përballur me sfida shëndetësore, Demir Behluli nuk është ndalur. Ai ka realizuar albume vizatimesh, poezi mallëngjyese që rikthejnë fëmijërinë idilike dhe kujtesën shpirtërore të jetës rurale. Në këto vargje, artisti lidh të tashmen me të shkuarën, duke e shndërruar përvojën personale në vlerë universale.

Figura intelektuale dhe trashëgimia

Demir Behluli është personalitet i rrallë: modest, njerëzor, me kulturë të gjerë intelektuale. Biseda me të është si shfletim enciklopedik i artit dhe jetës. Ai nuk krijon për momentin, por për përjetësinë.

Vepra e tij është trashëgimi kombëtare, një galeri e hapur e kujtesës sonë kulturore. Demir Behluli mbetet simbol i përkushtimit, i punës së palodhur dhe i artit që nuk njeh kohë.

Lajmi për vdekjen e Demir Behluli

Sot, ngjyrat, lapsat, brushat, pëlhurat dhe të gjitha mjetet e krijimtarisë artistike kanë heshtur. Kanë heshtur sikur të ishin të vetëdijshme për humbjen e madhe. Në atelienë e tij mungon dora që i jepte jetë vijës, ngjyrës dhe formës. Mungon mjeshtri që bashkëjetoi çdo ditë me to, Bacë Demir Behluli.

Edhe sendet duket sikur mbajnë zi. Sepse humbja nuk është vetëm njerëzore – është humbje e një shpirti krijues që i dha kuptim dhe frymë artit piktural shqiptar për dekada me radhë.

Demir Behluli nuk ishte thjesht një piktor. Ai ishte personalitet i rrallë kulturor, një krijues i kompletuar, një njeri i urtë dhe i përkushtuar, që la gjurmë të pashlyeshme jo vetëm në artin pamor, por edhe në letërsinë dhe publicistikën shqiptare. Jeta e tij ishte e ndërthurur ngushtë me krijimtarinë, ndërsa vepra e tij ishte pasqyrë e shpirtit, kohës dhe kujtesës kolektive.

Thonë se krijuesit nuk vdesin. Ata vetëm ndërrojnë formën e pranisë. Demir Behluli sot nuk është më fizikisht mes nesh, por ai vazhdon të jetojë përmes veprave të tij monumentale, përmes portreteve, muraleve, ilustrimeve, poezive dhe shkrimeve që la pas – si dëshmi e një jete të jetuar me përkushtim dhe dinjitet artistik.

Ikja e tij është humbje e madhe për Gjilanin, për artin shqiptar dhe për kulturën kombëtare. Por trashëgimia që ai la është e përjetshme. Ajo do të flasë për të sot, nesër dhe për brezat që vijnë.

U prehtë në paqe mjeshtri i madh i ngjyrës dhe i shpirtit krijues.
Arti yt do të jetojë sa të ketë kujtesë kjo tokë.