Avni Rudaku, intelektuali që ndërthur sociologjinë, letërsinë dhe kritikën e artit në jetën publike të Gjilanit

Gjilan – Nga poezia te hulumtimi shkencor, nga publicistika te arti bashkëkohor, Avni Rudaku përfaqëson një profil intelektual që e ka ndërtuar veprimtarinë në disa fusha të dijes dhe krijimtarisë. Doktorimi në Sociologji, çmimet letrare, angazhimi në kritikën e artit dhe prania e vazhdueshme në debatet shoqërore e kanë bërë një nga emrat e dallueshëm të jetës kulturore dhe publike gjilanase.

Gjilani ka krijuar ndër vite një traditë të pasur letrare e kulturore, të ndërtuar nga shkrimtarë, poetë, studiues dhe intelektualë që kanë kontribuar në zhvillimin e mendimit kritik dhe të jetës publike. Në këtë hapësirë kulturore, Avni Rudaku shquhet për një profil të shumëanshëm, ku letërsia bashkëjeton me sociologjinë, psikologjia me publicistikën, ndërsa kritika e artit ndërthuret me angazhimin qytetar.

I lindur në Gjilan, Rudaku e ka ndërtuar rrugëtimin e tij përmes studimit, shkrimit, hulumtimit dhe përfshirjes në jetën kulturore e shoqërore. Veprimtaria e tij nuk kufizohet në një disiplinë të vetme. Përkundrazi, ajo shtrihet në disa fusha, të cilat, megjithëse kanë metoda dhe gjuhë të ndryshme shprehjeje, takohen në një pikë të përbashkët: përpjekjen për ta kuptuar individin, shoqërinë dhe mënyrën se si ato ndikojnë te njëra-tjetra.

Nga auditorët universitarë te doktorata në Sociologji

Rruga akademike e Avni Rudakut nisi në vendlindje, ku përfundoi shkollimin fillor në shkollën “Selami Hallaçi” dhe atë të mesëm në gjimnazin “Zenel Hajdini”, në drejtimin matematikoro-natyror. Më pas, studimet i vazhdoi në Universitetin e Prishtinës, ku u orientua drejt dy fushave që do të përcaktonin një pjesë të rëndësishme të profilit të tij intelektual: psikologjisë dhe sociologjisë.

Në vitin 2006, ai përfundoi studimet bachelor në Psikologji, ndërsa më 2008 mori titullin bachelor në Sociologji. Në janar të vitit 2012, përfundoi edhe studimet master në Sociologji, në drejtimin akademik. Përgjatë viteve të studimeve universitare, sipas biografisë së tij, ai ishte përfitues i bursës universitare në secilin vit akademik.

Një tjetër etapë e rëndësishme në këtë rrugëtim u shënua në vitin 2024, kur Rudaku mbrojti doktoratën në Universitetin e Prishtinës “Hasan Prishtina” dhe mori titullin doktor i Sociologjisë, nën mentorimin e akademikut Anton Kolë Berishaj, ish-rektor i këtij universiteti.

Përtej rëndësisë formale të gradës shkencore, doktorimi përbën një pikë kulmore në një rrugëtim të gjatë studimi dhe hulumtimi. Në reflektimin e tij publik pas marrjes së titullit, Rudaku e përshkroi këtë arritje jo thjesht si gradim akademik, por si përgjegjësi të re dhe vazhdim të pasionit për shkencën.

Ai ka theksuar rëndësinë e leximit sistematik, hulumtimit rigoroz, shqyrtimit të literaturës vendore dhe ndërkombëtare, si dhe punës në terren. Sipas përshkrimit të tij, procesi kërkimor përfshiu mbledhjen e të dhënave primare e dytësore, pyetësorë me qindra respondentë, intervista të thelluara, fokus-grupe dhe studime rastesh.

Kjo qasje e vendos theksin te sociologjia si disiplinë që nuk mjaftohet me interpretimin teorik të shoqërisë, por kërkon ta njohë atë përmes përvojave konkrete, të dhënave dhe rrëfimeve njerëzore.

Në rrëfimin e tij pas doktorimit, Rudaku i kushtoi vëmendje të veçantë edhe dimensionit njerëzor të këtij suksesi. Ai shprehu mirënjohje për nënën e tij, e cila, pavarësisht shkollimit të kufizuar, e kishte motivuar vazhdimisht të ndiqte rrugën e dijes, si dhe për vëllezërit, Nesretin dhe Selamiun, që e kishin mbështetur financiarisht gjatë studimeve. Në këtë rrëfim përmendi edhe vështirësitë familjare e ekonomike të fëmijërisë, përfshirë humbjen e hershme të babait dhe sakrificat e gjyshit për ta mbajtur familjen.

Kështu, pas titullit akademik qëndron edhe një histori personale e përpjekjes për arsimim, këmbënguljes dhe mbështetjes familjare, të cilën vetë Rudaku e ka vlerësuar si pjesë të pandashme të rrugëtimit të tij.

Letërsia si hapësirë e shprehjes dhe e mendimit kritik

Përpara se të konsolidohej si studiues i sociologjisë dhe publicist, Avni Rudaku u prezantua te lexuesit edhe përmes poezisë. Krijimtaria e tij letrare përfshin dy libra me poezi bashkëkohore: Poezi pa frymë, botuar më 2010, dhe Pa frymëzime, botuar më 2011.

Që në titujt e këtyre botimeve vërehet një orientim drejt një gjuhe poetike që luan me mungesën, frymëmarrjen dhe frymëzimin si gjendje të brendshme. Poezia, në këtë kuptim, përbën një nga format përmes të cilave autori shpreh raportin e tij me botën, individin dhe përvojën njerëzore.

Vargjet e Rudakut janë përkthyer në gjuhën angleze dhe në serbo-kroatisht, ndërsa ai është përfshirë në antologji të ndryshme vendore, rajonale dhe ndërkombëtare. Ndër to përmenden Nga Prishtina me dashuri dhe Fjala poetike, një antologji e poezisë shqipe në Kosovë, e botuar përmes bashkëpunimit të Balkan Free Press dhe Jalifat Publishing me seli në Hjuston të Teksasit.

Pjesëmarrja e tij në veprimtari letrare jashtë Kosovës, përfshirë Festivalin e Letërsive të Vogla në Zagreb, si dhe në promovimin e librit Nga Prishtina me dashuri në Beograd, në kuadër të bashkëpunimit me rrjetin evropian Traduki dhe revistën Beton të gazetës Danas, dëshmon përfshirjen e tij në hapësira të ndryshme të komunikimit letrar rajonal.

Një vend të veçantë në krijimtarinë e tij zënë edhe vlerësimet letrare. Rudaku ka fituar çmimin e parë “Pena e Flakës” në vitin 2013, në Festivalin Mbarëkombëtar të organizuar në Gjilan. Po ashtu, dorëshkrimi i tij Përafërsisht është vlerësuar me vendin e dytë në një konkurs letrar në Ferizaj.

Ai është angazhuar edhe në recensimin dhe redaktimin e librave me karakter poetik e publicistik, duke kontribuar jo vetëm si autor, por edhe në proceset e përgatitjes dhe vlerësimit të krijimtarisë së autorëve të tjerë.

Në një qytet me traditë të njohur poetike si Gjilani, ku emri i Beqir Musliut mbetet një pikë e rëndësishme referimi, angazhimi letrar i Rudakut përfaqëson një nga format e vazhdimit të dialogut mes brezave të krijuesve.

Publicistika, fusha ku shoqëria bëhet objekt i analizës

Në profilin e Avni Rudakut, publicistika zë një hapësirë veçanërisht të rëndësishme. Përmes shkrimeve të botuara në gazeta, portale dhe platforma të ndryshme, ai është marrë me tema kulturore, sociologjike, etnologjike, historike, politike dhe psikosociale.

Për vite me radhë, ai ka kontribuar si kolumnist në shtojcat kulturore të mediave të Kosovës, përfshirë gazetën Kosova Sot, ndërsa shkrimet dhe paraqitjet e tij publike kanë trajtuar zhvillime të ndryshme të jetës shoqërore.

Publicistika i ka dhënë mundësinë të ndërthurë njohuritë e fituara nga sociologjia dhe psikologjia me vëzhgimin e përditshmërisë. Kjo ndërthurje është veçanërisht e rëndësishme kur trajtohen çështje si sjellja kolektive, raportet ndërmjet individit dhe institucioneve, identiteti, migrimi, kultura politike dhe ndryshimet shoqërore.

Në këtë fushë, vlera e një kolumne nuk qëndron vetëm te paraqitja e një qëndrimi, por edhe te aftësia për ta vendosur një ngjarje brenda kontekstit të saj më të gjerë. Njohja e koncepteve sociologjike, e mekanizmave psikologjikë dhe e zhvillimeve politike mund të krijojë hapësirë për interpretime më të thelluara të fenomeneve që shpesh trajtohen vetëm në sipërfaqe.

Rudaku është paraqitur gjithashtu në debate dhe emisione mediatike, ku ka komentuar zhvillime politike, zgjedhore dhe shoqërore, veçanërisht ato që lidhen me Gjilanin dhe Kosovën.

Në këtë mënyrë, ai ka ndërtuar një prani publike që nuk kufizohet te libri apo universiteti, por shtrihet edhe në hapësirën e diskutimit qytetar.

Arti bashkëkohor dhe kërkimi i formave të reja të shprehjes

Një tjetër dimension i veprimtarisë së Rudakut është angazhimi në artet pamore dhe artin bashkëkohor. Ai është ndër bashkëthemeluesit dhe anëtarët e Qendrës për Art Bashkëkohor “Varg e Vi” në Gjilan, e themeluar më 2011, një nismë që ka kontribuar në zhvillimin e aktiviteteve artistike dhe në krijimin e lidhjeve me artistë nga Kosova dhe vende të tjera.

Përmes kësaj platforme, Rudaku është përfshirë në ekspozita, performanca, kurim artistik dhe shkrime kritike për artin pamor. Ai ka hartuar tekste hyrëse dhe parathënie për katalogë ekspozitash, si dhe ka trajtuar krijimtarinë e artistëve të ndryshëm, përfshirë Budim Berishën dhe Nysret Salihamixhiqin.

Në këtë fushë, roli i tij nuk kufizohet te vlerësimi estetik i një vepre. Kritika e artit kërkon interpretimin e gjuhës vizuale, të kontekstit kulturor dhe të ideve që artisti përpiqet të komunikojë përmes formave, materialeve dhe ndërhyrjeve artistike.

Interesimi për artin konceptual, përfshirë veprimtarinë e tij me pseudonimin artistik Rudi-Fiqiruesi dhe ekspozitën personale Lidhja e shkurtër, dëshmon për një përpjekje për t’i zgjeruar format e shprehjes përtej kufijve të letërsisë tradicionale.

Në këtë pikë, sociologu, poeti dhe kritiku i artit takohen brenda të njëjtit profil: arti nuk shihet vetëm si objekt estetik, por edhe si hapësirë ku mund të lexohen marrëdhëniet shoqërore, identitetet dhe tensionet e kohës.

Kujtesa kolektive dhe dokumentimi i hapësirës lokale

Përveç letërsisë, publicistikës dhe kritikës së artit, Rudaku është angazhuar edhe në realizimin e audiodokumentarëve që trajtojnë kujtesën kolektive dhe trashëgiminë e lokaliteteve si Gjilani, Novobërda dhe Stanishori.

Ky angazhim e afron veprimtarinë e tij me një fushë të rëndësishme të dokumentimit kulturor: ruajtjen e rrëfimeve, përvojave dhe gjurmëve të jetës së komuniteteve.

Kujtesa kolektive nuk përbëhet vetëm nga ngjarjet e mëdha historike apo nga dokumentet institucionale. Ajo ndërtohet edhe përmes përvojave të njerëzve, rrëfimeve familjare, kujtimeve të punës, migrimit, jetës së përditshme dhe ndryshimeve që kanë pësuar vendbanimet ndër vite.

Përmes formateve audio, këto përvoja mund të dokumentohen dhe të përcillen te brezat e ardhshëm. Në këtë drejtim, audiodokumentari krijon një urë mes hulumtimit, gazetarisë, historisë gojore dhe kulturës lokale.

Për një qytet si Gjilani dhe për lokalitete me histori të pasur si Novobërda, dokumentimi i kujtesës është veçanërisht i rëndësishëm, sepse ndihmon në ruajtjen e trashëgimisë përtej asaj që mund të pasqyrohet në arkiva dhe botime tradicionale.

Nga angazhimi politik te aktivizmi qytetar

Rudaku ka pasur edhe një përvojë të drejtpërdrejtë në politikë. Ai ka qenë nënkryetar i dytë i Lëvizjes Vetëvendosje në Gjilan dhe kandidat për deputet të Kuvendit të Republikës së Kosovës, si dhe kandidat për anëtar të Kuvendit Komunal të Gjilanit.

Në fillim të shkurtit të vitit 2014, ai dha dorëheqje nga anëtarësia, aktivizmi dhe funksioni që kishte në këtë subjekt politik. Pas largimit nga angazhimi partiak, ka vazhduar të marrë pjesë në debate publike, nisma qytetare dhe diskutime për çështje me interes shoqëror.

Ky kapitull i biografisë së tij tregon se raporti me politikën ka qenë një pjesë e përvojës së tij publike, por jo fusha e vetme përmes së cilës është shprehur. Letërsia, shkenca dhe publicistika kanë vazhduar të zënë vend qendror në veprimtarinë e tij.

Angazhimi qytetar mund të marrë forma të ndryshme, nga pjesëmarrja në organizime publike deri te analiza kritike e vendimmarrjes institucionale. Në rastin e Rudakut, përvoja politike dhe ajo e mëvonshme jashtë strukturave partiake janë pjesë e një profili që përfshin disa mënyra të ndërhyrjes në jetën publike.

Megjithatë, rëndësia e këtij angazhimi duhet vlerësuar përmes nismave konkrete, ideve të artikuluara dhe kontributit të dokumentuar në diskutimet shoqërore, jo vetëm përmes funksioneve të mbajtura në të kaluarën.

Një profil që bashkon dijen, krijimtarinë dhe jetën publike

Avni Rudaku është përfshirë në disa fusha që zakonisht kërkojnë përgatitje dhe angazhim të veçantë: psikologji, sociologji, poezi, publicistikë, kritikë arti dhe dokumentim kulturor. Krahas këtyre, ai ka punuar edhe në mjedise akademike, përfshirë angazhimin si asistent në fushën e psikologjisë në kolegjin universitar “Iliria” në Gjilan dhe punën në hulumtime shkencore në institutin “Victory” në Prishtinë.

Ai është përfshirë gjithashtu në projekte që lidhen me studimin dhe dokumentimin e çështjeve shoqërore, përfshirë punën në fushën e migrimeve në kuadër të projektit “Enciklopedia Shqiptare”, të Akademisë së Shkencave dhe Arteve.

Përvoja e tij ndërkombëtare si vullnetar në Afrikë përbën një tjetër pjesë të biografisë, ndërsa mirënjohja “Ambasador i paqes”, e dhënë nga Federata Universale e Paqes, i shtohet vlerësimeve që ka marrë gjatë veprimtarisë së tij.

Krijimtaria letrare dhe publicistike e Avni Rudakut

Krijimtaria e Avni Rudakut përfshin poezi, publicistikë dhe studime me karakter sociologjik e psikologjik, përmes të cilave ai trajton çështje shoqërore, kulturore dhe politike të kohës.

Në veprat e tij ndërthuren reflektimi kritik, vëzhgimi i realitetit shoqëror dhe përvoja individuale, duke trajtuar tema si identiteti, migrimi, paragjykimet, ndikimi i teknologjisë dhe marrëdhëniet ndërmjet individit dhe shoqërisë.

Ndër veprat e tij të botuara janë Poezi pa frymë (2010), Pa frymëzime (2011), Ka virus, s’ka kapar (2020), Hajmet i hanë refugjatët (2023) dhe Përafërsisht (2024). Krijimtaria e tij karakterizohet nga qasja ndërdisiplinore dhe përpjekja për të interpretuar dukuritë bashkëkohore përmes vështrimit kritik dhe analizës së realitetit shoqëror.

Në një kohë kur specializimi profesional shpesh e orienton individin drejt një fushe të vetme, profili i Rudakut karakterizohet nga përpjekja për të ruajtur një hapësirë të gjerë interesash. Kjo shumësi mund të krijojë mundësi për të parë të njëjtin fenomen nga këndvështrime të ndryshme, por kërkon edhe vazhdimësi, thellim dhe rezultate konkrete në secilën fushë.

Për Gjilanin, prania e krijuesve dhe intelektualëve që angazhohen në debatet kulturore, në hulumtimin shkencor dhe në dokumentimin e trashëgimisë lokale është pjesë e rëndësishme e jetës publike. Qyteti nuk ndërtohet vetëm përmes infrastrukturës dhe institucioneve, por edhe përmes ideve, librave, diskutimeve dhe kujtesës që ruhet e përcillet.

Avni Rudaku mbetet një nga profilet që e lidhin krijimtarinë letrare me kërkimin shkencor dhe pjesëmarrjen publike në Gjilan. Rrugëtimi i tij, nga poezia e botuar në fillim të viteve 2010 deri te doktorata në Sociologji në vitin 2024, pasqyron një përpjekje të vazhdueshme për të zgjeruar fushën e dijes dhe të shprehjes.

Në fund, vlera e një intelektuali nuk matet vetëm me numrin e titujve, botimeve apo paraqitjeve publike, por edhe me aftësinë për të prodhuar mendim, për të nxitur debat dhe për të lënë gjurmë të qëndrueshme në kulturën e shoqërisë ku vepron. Për Rudakun, kjo mbetet sfida dhe mundësia që e shoqëron një profil të ndërtuar në udhëkryqin mes shkencës, artit dhe jetës qytetare./rajonipress/